Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ tư, 02/12/2020 01:55 GMT+7

Vang mãi tiếng cồng chiêng giữa đại ngàn

Biên phòng - Từ những năm 90 của thế kỷ trước, xã biên giới Ia O, huyện Ia Grai, tỉnh Gia Lai đã là một trong những điểm sáng văn hóa do BĐBP Gia Lai xây dựng. Để duy trì và phát huy truyền thống đó, trong những năm qua, cán bộ, chiến sĩ Đồn BP Ia O đã cùng với cấp ủy, chính quyền địa phương không chỉ tích cực chăm lo phát triển kinh tế - xã hội, mà còn bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống ở địa bàn biên giới.

t2vi_21a
Các già làng của xã Ia O hướng dẫn thanh thiếu niên trong xã cách sử dụng cồng, chiêng. Ảnh: Vũ Thủy

Lớp học đặc biệt

Trên đường đưa chúng tôi đến thăm lớp học sử dụng cồng chiêng của các cháu thanh thiếu niên ở làng Dăng, xã Ia O, Đại úy Nguyễn Tất Việt, Phó Đồn trưởng Đồn BP Ia O cho biết, năm 2005, không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là di sản văn hóa đại diện của nhân loại, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đó là niềm tự hào của đất nước và của đồng bào các dân tộc thuộc các tỉnh Tây Nguyên. 

Tuy vậy, sự thay đổi môi trường, điều kiện sống của đồng bào trong mấy chục năm qua đã tác động rất lớn đến sự tồn tại của không gian văn hóa cồng chiêng ở tỉnh Gia Lai nói chung và ở xã Ia O này nói riêng. Xu hướng hiện đại hóa thôn làng, sự thay đổi mùa vụ, giống cây trồng, sự chuyển đổi tín ngưỡng của một bộ phận người dân đã thực sự làm cho việc bảo tồn, phát huy các giá trị của cồng chiêng tại địa phương thêm khó khăn…

Phó Đồn trưởng Việt cho biết thêm, “tỉnh Gia Lai là một trong những địa phương còn giữ được nhiều cồng chiêng và những nét đặc trưng của không gian văn hóa cồng chiêng của đồng bào dân tộc Ja Rai, Ba Na. Cồng chiêng hiện có mặt ở tất cả các thôn làng thuộc các huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Gia Lai với 5.655 bộ, trong đó có đến 932 bộ cồng chiêng quý hiếm. Chỉ tính riêng xã biên giới Ia O của huyện Ia Grai, đã có gần 600 bộ cồng chiêng, trong đó, nhiều bộ chiêng cổ, rất có giá trị đang được gìn giữ tại 9 thôn làng của đồng bào Ja Rai.

Để bảo tồn và phát huy giá trị của không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, trong những năm qua, cán bộ, chiến sĩ của Đồn BP Ia O đã tích cực tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương kịp thời ngăn chặn nạn “chảy máu” cồng chiêng, đồng thời vận động nhân dân thành lập các lớp học sử dụng cồng chiêng, các đội múa cồng chiêng dành cho thanh thiếu niên trong xã”.

Để làm được điều này, chỉ huy Đồn BP Ia O đã giao nhiệm vụ cho Đội Vận động quần chúng của đơn vị xuống “gõ cửa từng nhà, gặp gỡ từng người” ở các thôn làng trong xã để khảo sát số lượng các cháu thanh thiếu niên có năng khiếu và yêu thích học cồng chiêng, đồng thời vận động các già làng, các nghệ nhân cồng chiêng tham gia giảng dạy, truyền đạt kinh nghiệm cho các học viên trong lớp học.

Sau hơn 1 tháng vận động, lớp học đánh cồng chiêng được thành lập tại làng Dăng, do các cán bộ Biên phòng phụ trách. Lúc đầu chỉ có chưa đến 10 cháu thanh thiếu niên tham gia, nhưng vài tháng sau đó đã có gần 20 cháu tham gia lớp học. “Thầy giáo” của lớp học đặc biệt này cũng chính là các già làng Ksor Phiếu, Rơ Mah Yơh, Ksor Khiếu và các nghệ nhân cồng chiêng trong xã trực tiếp giảng dạy. Vào mỗi sáng thứ năm và thứ bảy hằng tuần, sân Nhà văn hóa làng Dăng lại rộn ràng hơn bởi âm thanh của tiếng cồng, tiếng chiêng do lũ con trai trong làng tập đánh.

ctp2_21b
Cán bộ, chiến sĩ Đồn BP Ia O vui múa cồng chiêng với bà con làng Dăng, xã Ia O. Ảnh: Vũ Thủy

Bảo tồn bền vững

Đang say sưa hướng dẫn các cháu thanh thiếu niên cách sử dụng chiêng Pat và chiêng Pom, già làng Rơ Mah Yơh, năm nay hơn 80 tuổi, giới thiệu: Chiêng Pat và chiêng Pom là những chiếc chiêng quý. Theo những người am hiểu, chiêng Pat được làm bằng đồng có pha đồng đen hoặc pha vàng, chính vì thế, chiêng có màu đen pha chút nâu vàng, chiêng sáng bóng khác thường. Thời trước, một chiếc chiêng Pat phải đổi bằng 30 con trâu cùng nhiều ché rượu cần...

Già làng Rơ Mah Yơh dẫn chúng tôi về thăm gia đình Rơ Mah Hyiu, anh là thế hệ trẻ nhất trong làng được giao trọng trách giữ gìn nhiều bộ cồng chiêng. Ngôi nhà của anh Hyiu nằm giữa làng O, tuy không khang trang như nhiều gia đình khác, nhưng nhà anh vẫn được coi là “giàu” nhất làng, bởi có tới 7 bộ cồng chiêng, trong đó có 2 bộ chiêng Pat đặc biệt quý hiếm. Bản thân anh Hyiu cũng ý thức rất rõ, mình đang gìn giữ là những báu vật gia truyền của dòng họ.

“Ngày trước cũng như bây giờ, hoàn cảnh gia đình mình khó khăn lắm, phải lo chạy ăn từng bữa, tuy vậy ông bà, cha mẹ vẫn quyết giữ lại các bộ cồng chiêng để truyền lại cho thế hệ mình. Nó là tài sản vô giá của dòng họ để truyền cho con cháu, vì thế vợ chồng mình phải hết sức giữ gìn. Nhiều người đến hỏi mua, trả hàng trăm triệu, nhưng vợ chồng mình quyết không bán, phải giữ gìn cho con cháu, giữ bản sắc người Ja Rai”, anh Rơ Mah Hyiu bộc bạch.

Cũng theo anh Rơ Mah Hyiu để bảo tồn và phát huy giá trị của không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, ngoài những việc cụ thể liên quan mang tính vật chất, kỹ thuật thì việc phục dựng lại môi trường, không gian diễn tấu cồng chiêng là rất quan trọng. Đây là nền tảng đầu tiên tạo nên giá trị của di sản không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên. Nếu những lễ hội mất dần đi, những điểm sinh hoạt văn hóa dân gian của buôn làng cứ teo tóp lại thì rõ ràng tiếng chiêng không cất lên được. Một khi tiếng chiêng không cất lên được thì làm gì còn thể hiện được những giá trị văn hóa của nó kể cả vấn đề lễ nghi, phong tục, tập quán…

Do vậy, việc phục dựng lại các lễ hội, môi trường diễn tấu cồng chiêng trong cộng đồng buôn làng các dân tộc thiểu số Tây Nguyên là yếu tố cần thiết đầu tiên. Bên cạnh đó, chính quyền các cấp quan tâm, tạo điều kiện, định hướng để bà con các dân tộc bản địa phát huy vai trò chủ thể của mình trong việc bảo tồn, phát huy giá trị của không gian văn hóa cồng chiêng.

Trước khi chia tay với bà con miền biên ải, già làng Rơ Mah Yơh nắm chặt tay tôi khẳng định, tuy đời sống của bà con dân tộc thiểu số nơi đây còn rất nghèo, nhưng việc giữ gìn cồng chiêng luôn được các thế hệ người Ja Rai chú trọng, nhất là việc gìn giữ những chiếc chiêng quý, chiêng cổ.

“Trong xã hiện không còn hiện tượng “chảy máu” cồng chiêng, mà ngược lại, bà con còn đi tìm mua cồng chiêng ở nhiều nơi, thậm chí lên tận các vùng người Mường ở phía Bắc, hay sang tận Campuchia, Lào để mua cồng chiêng quý mang về. Bên cạnh đó, chúng tôi còn tích cực truyền dạy cho con cháu cách sử dụng, diễn tấu cồng chiềng để tiếng cồng, tiếng chiêng vẫn không ngừng âm vang trong cuộc sống, lễ hội của người Ja Rai. Để những thôn làng biên giới này mãi là những thôn làng giàu có nhất, kể cả về vật chất lẫn tinh thần” - Già làng Rơ Mah Yơh hãnh diện nói.

Vũ Thủy

Bình luận

ZALO