Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ hai, 19/04/2021 03:43 GMT+7

Tuyệt kỹ dao Mông ở Sử Pán

Biên phòng - Lần mò mãi cuối cùng chúng tôi cũng tìm được nhà ông Vàng A Quả, ở bản Hòa Sử Pán 2 (xã Sử Pán, huyện Sa Pa, Lào Cai), là người được cha cho theo nghề rèn khi mới 15 tuổi. Chỉ tay vào cái lò rèn cổ lỗ đã gắn bó với ông quá nửa đời người, nơi những khuôn mặt của khách tham quan phải cau lại bởi cái nóng rát hừng hực của lửa hắt ra, ông Quả nói: "Rất nhiều người miền xuôi lên chơi chợ vùng cao ưa thích những con dao của người Mông. Vì thế, mà những thợ rèn lâu năm như tôi còn bám được nghề..."

ty8k_8b-1.JPG
Người Mông ở Sử Pán có bí quyết riêng trong các công đoạn nung, quai, tôi, mài nên sản phẩm dao truyền thống làm ra rất bền và sắc. Ảnh: Phương Uyên
 
Bỏ nghề là có tội

Ông Quả kể, bẵng đi một thời gian, nghề rèn ở Sử Pán bị lắng xuống, do các loại dao của Trung Quốc, Thái Lan được bày bán tràn ngập ở các chợ phiên. Nhiều người ở vùng cao ưng cái lạ, muốn mua sản phẩm nhập ngoại sáng loáng, đẹp mắt, nên nghề rèn dao ở Sử Pán phải hoạt động cầm chừng. Mươi năm trở lại đây, kể từ khi có sự quan tâm của các cấp, các ngành từ tỉnh tới huyện, xã, cũng như một số nghề truyền thống khác trên vùng cao Lào Cai, nghề rèn dao ở Sử Pán dần được khôi phục lại.

Ông Quả cho biết, các loại dao do người Mông ở Sử Pán làm ra không chỉ sắc mà còn bền nổi tiếng. "Muốn có con dao tốt, vật liệu sắt phải tôi kỹ, khó nhất là lấy nước tôi. Để có nước tôi tốt, phải có loại than gỗ chắc được ủ trong đất lâu ngày. Người Mông ở Sử Pán không bao giờ sử dụng than đá như ở các lò rèn ở dưới xuôi..." - ông Quả tiết lộ với chúng tôi.

Qua một cuộc khảo sát nho nhỏ ở bản Hòa Sử Pán 2, chúng tôi nhận thấy, lò rèn của người Mông ở đây ngoài mấy thứ dụng cụ thường thấy như bễ, đe, búa, kéo cặp và máng nước... còn có một cái lò nung bằng đất hình trụ cao khoảng 70-80cm, đường kính khoảng 50-60cm. Kỹ thuật rèn dao của người Mông Sử Pán về cơ bản cũng chỉ qua các bước nung, quai, tôi, mài... nhưng nhờ có kinh nghiệm tôi thép tốt nên sản phẩm làm ra bao giờ cũng bền, sắc. Chẳng thế mà có người ví, con dao của người Mông Sử Pán chặt cây lim, cây nghiến... ngọt như chém xuống nước.

"Mặc dù các loại dao của Trung Quốc được bày bán rất nhiều ở các phiên chợ nhưng vẫn có rất nhiều khách mua hàng của thợ rèn Sử Pán..." - ông Sùng A Tếnh, một thợ rèn lâu năm cho biết. Trả lời câu hỏi của chúng tôi, rằng các bậc cao niên "nắm" nghề rèn truyền thống trong tay có dạy nghề cho lớp trẻ không, ông Tếnh chia sẻ, đại ý: Nghề rèn rất kén chọn người. Muốn học và theo nghề, phải là người mạnh khỏe, có sức vóc, giỏi chịu nóng. Hiện nay, công việc rèn không đều, có tháng làm ít, có tháng làm nhiều, nhưng nó là cái nghề truyền thống của tổ tiên, bỏ nghề là có tội. Tôi cũng có hai đứa cháu trong dòng họ theo học nghề. Nếu nghề rèn dao truyền thống mất đi, đó không chỉ là nỗi buồn của chúng tôi, mà nó còn là sự tổn thất của văn hóa dân tộc Mông...

Mong thêm cơ hội bảo tồn, phát triển

Ở Sử Pán bây giờ, có những nghệ nhân nổi tiếng làm dao đẹp, sắc và bền nhất, đó là các ông Châu A Chính, Châu A Giáo, Tráng A Páo, Tẩn A Dế... Những con dao do họ làm ra, khi thành hình thì lưỡi sáng bóng, có thể "soi gương" được. Tuy được làm hoàn toàn bằng phương pháp thủ công nhưng con nào con nấy giống nhau y như được đúc từ một khuôn ra. Ông Tráng A Páo cho chúng tôi biết, để hoàn chỉnh một con dao, nghệ nhân làm dao phải thạo nghề mộc - để làm chuôi và vỏ dao. "Cái vỏ thì dễ làm hơn, chứ cái chuôi dao thì là cả một kỳ công. Chúng tôi phải vào rừng sâu tìm cây mít rừng, loại gỗ thích hợp nhất để làm chuôi. Từng khúc gỗ có độ dài thích hợp được bào tròn như cán cuốc rồi rọc khe ở giữa, sau đó lắp hai mặt gỗ lại bằng những khâu đồng hoặc nhôm" - ông Páo "bật mí" với chúng tôi.

Cũng theo ông Páo, trung bình mỗi ngày, một thợ rèn lành nghề ở Sử Pán có thể làm được một sản phẩm dao truyền thống với giá bán từ 100 - 600 nghìn đồng/chiếc tùy loại, trừ đi các khoản chi phí, có thể bỏ túi từ 100 - 150 nghìn đồng/ngày. "Nghề rèn vất vả, thu nhập như thế so với miền xuôi là không nhiều, nhưng đây là số tiền có giá trị lớn đối với người dân ở một xã vùng cao còn nhiều khó khăn như Sử Pán. Nhờ nó mà cơ hội của nghề này vẫn còn nhiều. Điều tôi lo lắng nhất không phải thu nhập, là người theo nghề ngày một ít, lớp già thạo nghề thì đang bước vào độ tuổi xế chiều. Việc truyền dạy cho thanh niên nghề rèn dao truyền thống lại rất khó..." - ông Páo trải lòng.

Như "đồng điệu" với ông Páo, Nguyễn Trần Lâm - một sinh viên của trường Đại học Văn hóa Hà Nội, người đã có nhiều chuyến lên vùng cao Lào Cai tìm hiểu về nghề rèn truyền thống của dân tộc Mông cho chúng tôi biết, sở dĩ sản phẩm dao truyền thống ở Sử Pán nổi tiếng bao đời nay là vì ngoài bí quyết riêng, còn được làm qua nhiều công đoạn rất kỳ công. Để có thể cho ra đời những sản phẩm như vậy, đòi hỏi người thợ phải có đôi bàn tay khéo léo tài hoa, cao hơn nữa là sự kiên trì và sáng tạo mới có thể cho ra lò những sản phẩm tinh xảo vừa có giá trị làm vật dụng vừa thể hiện bản sắc văn hóa truyền thống độc đáo riêng của dân tộc Mông.

"Là người ưa thích nghiên cứu, tìm hiểu về văn hóa dân tộc Mông, tôi ấn tượng nhất với nghề rèn của họ. Mỗi dịp lên miền núi, tôi thường tìm đến những nơi có nghề rèn để được "tận mục sở thị" một nghề độc đáo, vốn được xem là vốn quý mang bản sắc văn hóa của đồng bào, và ấn tượng nhất với tôi là "tuyệt kỹ" dao Mông ở Sử Pán. Chỉ tiếc rằng, một năm Nhà nước có thể đào tạo ra nhiều cử nhân, thạc sĩ chuyên ngành cơ khí, nhưng đào tạo được một thợ rèn truyền thống lành nghề thì khó quá. Nếu như có được một trường nghề dạy nghề truyền thống kết hợp giữa bán thủ công và hiện đại dưới sự quản lý của Nhà nước thì thật tốt biết bao...".
Hoàng Phương Uyên

Bình luận

ZALO