Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ hai, 01/03/2021 10:30 GMT+7

Từ tư liệu dòng họ đến Di sản thế giới

Biên phòng - Vừa qua, sách cổ “Hoàng hoa sứ trình đồ” (Hành trình đi sứ Trung Hoa) do dòng họ Nguyễn Huy, làng Trường Lưu, xã Trường Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh sao chép lại từ bản gốc của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh (1713 - 1789), đã chính thức được ghi danh vào danh sách Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO). Cuốn sách này cùng với “Mộc bản Trường Lưu” (được UNESCO công nhận năm 2016) đều do con cháu dòng họ Nguyễn Huy, tỉnh Hà Tĩnh lưu giữ đến ngày nay đã khẳng định vai trò của dòng họ khoa bảng Nguyễn Huy trong lịch sử đất nước, đóng góp vào kho di sản nhân loại quý báu, được bạn bè quốc tế biết đến.

am4h_8b
Một trang trong mộc bản được trưng bày tại Hà Nội trong triển lãm “Mộc bản trường học Phúc Giang - Di sản tư liệu thế giới” (2017). Ảnh: Thanh Thuận

Mộc bản cổ nhất về giáo dục của một dòng họ

“Mộc bản Trường Lưu” (hay còn có tên gọi là “Mộc bản trường học Phúc Giang”) và “Hoàng hoa sứ trình đồ” đều là sách cổ của dòng họ Nguyễn Huy giữ gìn, bảo tồn đến ngày nay. “Mộc bản Trường Lưu” là khối mộc bản duy nhất, cổ nhất về giáo dục của một dòng họ được lưu giữ ở Việt Nam từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX, tại trường học Phúc Giang, làng Trường Lưu, xã Lai Thạch, tổng Lai Thạch, huyện La Sơn, phủ Đức Thọ, trấn Nghệ An (hiện là làng Trường Lưu, xã Trường Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh).

“Mộc bản Trường Lưu” được khắc từ năm 1758 đến 1788, gắn với 3 thế hệ cha con, ông cháu, anh em gồm 5 danh nhân: Nguyễn Huy Tựu, Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Cự, Nguyễn Huy Quýnh, Nguyễn Huy Tự. Đây là khối mộc bản được khắc chữ Hán ngược để in 3 tập sách giáo khoa kinh điển về Nho giáo (gồm 12 quyển): “Tính lý toản yếu đại toàn”, “Ngũ kinh toản yếu đại toàn” và “Thư viện quy lệ” phục vụ cho việc dạy và học tại trường học Phúc Giang (do Thám hoa Nguyễn Huy Oánh thành lập tại tỉnh Hà Tĩnh vào giữa thế kỷ XVIII). Đây là những tư liệu thể hiện sự ảnh hưởng và tầm quan trọng của Nho giáo với đất nước và đời sống xã hội, đặc biệt trong việc đào tạo nhân tài từ giữa thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX. Mỗi mộc bản là một tác phẩm độc đáo, một cổ vật quý hiếm.

Theo thông tin từ Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Năm 1759, một năm sau khi các bộ sách được khắc in, Nguyễn Huy Oánh được cử làm Tư nghiệp (Hiệu phó) Quốc Tử Giám, sau thăng Tế tửu (Hiệu trưởng). Các tư liệu in từ Mộc bản trường học Phúc Giang được ông dùng để giảng dạy tại đây đã góp phần không nhỏ vào việc đào tạo nhân tài, góp phần nâng cao vị thế của đất nước. Dưới thời nhà Nguyễn, các tài liệu này còn được các thế hệ sau của dòng họ Nguyễn Huy, điển hình là Nguyễn Huy Tá, phó Đốc học (Hiệu phó) Quốc Tử Giám ở kinh thành Huế dùng làm tài liệu dạy học. Các tác giả chính của mộc bản như Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Cự, Nguyễn Huy Quýnh, Nguyễn Huy Tự đều giảng dạy tại kinh đô, đã gây ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của quốc gia và khu vực vào thời kỳ đó...

Mộc bản trường học Phúc Giang còn cho thấy phương pháp soạn sách giáo khoa của các thầy giáo dòng họ Nguyễn Huy phù hợp với trình độ giáo dục đương thời. Mộc bản là minh chứng cho sự du nhập của nho học vào Việt Nam, được biến đổi phù hợp với nền giáo dục của Việt Nam đương thời và cũng là tư liệu gốc để nghiên cứu đánh giá về giao lưu văn hóa giữa Việt Nam và Trung Hoa.

Ngày nay, mộc bản đã bị mai một, hư hỏng mất mát với số lượng quá nhiều, chỉ còn 383 bản. Mộc bản hiện được lưu giữ, bảo quản tại nhà thờ Nguyễn Huy (xã Trường Lộc) và Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh. Mộc bản với những dấu triện, gia huy, thư pháp, hình thức, ngôn ngữ, chất liệu gỗ… là tư liệu quý cung cấp thông tin về văn bản học, giáo dục học, in ấn, mỹ thuật, đời sống kinh tế - xã hội của một vùng quê xa kinh thành, là khối mộc bản duy nhất, cổ nhất về giáo dục của một dòng họ còn lưu giữ được ở Việt Nam.

Hành trình đi sứ độc đáo bằng bản đồ

“Hoàng hoa sứ trình đồ” là cuốn sách cổ được Nguyễn Huy Triển sao chép lại năm 1887 từ bản gốc của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh dưới triều vua Lê Hiển Tông. Bản gốc với phần chính là bản đồ ghi chép bằng nhiều hình ảnh, thông tin phong phú, quý hiếm về hành trình đi sứ của Sứ bộ Đại Việt thế kỷ XVIII do Nguyễn Huy Oánh biên tập, hiệu đính và chú thích trong các năm 1765-1768 từ các tài liệu của nhiều thế hệ đi sứ trước, đồng thời bổ sung thêm các chi tiết liên quan đến chuyến đi năm 1766-1767 do ông làm Chánh sứ. Trong quãng thời gian này, Nguyễn Huy Oánh đã biên soạn ba tác phẩm là “Bắc dư tập lãm”, “Phụng sứ Yên đài tổng ca” và “Hoàng hoa sứ trình đồ”.

 “Hoàng hoa sứ trình đồ” gồm 7 phần, ghi chú rõ ràng về hành trình đi sứ với điểm xuất phát là Thăng Long, qua mục Nam Quan (Lạng Sơn) và các cửa ải, đến nơi kết thúc là thành Yên Kinh (Trung Quốc) từ thời gian, địa điểm dừng nghỉ, ngày lưu trú và các hoạt động của đoàn sứ bộ; chiều dài của mỗi dịch trạm, chiều dài toàn bộ đường thủy bộ đi sứ; cấu trúc, thời gian xây các cửa cung của Yên Kinh (Trung Quốc). Các trạm dịch, cung đường, đồn trấn, tên đất, tên núi, tên sông, danh lam thắng cảnh, sản vật... đều được ghi bằng chữ bên cạnh các bức vẽ, biến chúng thành những minh họa sinh động về khung cảnh địa lý, hành chính của Việt Nam và Trung Quốc thế kỷ XVIII dọc theo đường đi của sứ bộ. Đặc biệt, sách còn chọn lọc và mô tả rất rõ về con người, nghi lễ ngoại giao khi đoàn đi qua các địa phương của Việt Nam và Trung Quốc.

Đại diện Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam cho biết: “Cuốn sách “Hoàng hoa sứ trình đồ” chính là cái nhìn của sứ giả Việt Nam khi tiếp cận với kho tàng tri thức đồ sộ và những điều mắt thấy, tai nghe trên hành trình đến Trung Hoa rộng lớn. Đứng trên góc độ ngoại giao, cuốn sách “Hoàng hoa sứ trình đồ” rất bổ ích cho các đoàn đi sứ sau cũng như cho việc tìm hiểu lịch sử ngoại giao của Việt Nam ngày nay. Về góc độ văn hóa, những cuốn sách này cho thấy cha ông ta từ xưa luôn có ý thức mở rộng hiểu biết ra bên ngoài”.

Việc được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương đã tạo cơ hội cho cuốn sách cổ này được bảo vệ, lưu giữ tốt hơn. Trước đây, “Hoàng hoa sứ trình đồ” được để tự nhiên trong nhà thờ dòng họ Nguyễn Huy, hiện nay đã được Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I tu bổ và đóng lại, số hóa. Bảo tàng Hà Tĩnh cùng dòng họ hiện đang nghiên cứu chọn phương pháp và vật liệu để bảo quản nhằm kéo dài tuổi thọ cho “Hoàng hoa sứ trình đồ”, đồng thời có kế hoạch cụ thể trong việc hợp tác với nhiều cơ quan, tổ chức công bố, giới thiệu bằng nhiều hình thức như biên dịch, in sách, triển lãm, làm phim tư liệu...

Thanh Thuận

Bình luận

ZALO