Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ ba, 09/03/2021 12:01 GMT+7

Trăn trở nghề dệt thổ cẩm của người Jrai

Biên phòng - Già Rơ Châm Bir (làng Mrông Yố 1, xã Iaka, huyện Chư Pah, tỉnh Gia Lai) cho biết: "Từ xa xưa, những người con gái Jrai đều phải biết dệt thổ cẩm. Đây không chỉ nhằm mục đích nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, mà còn là "tiêu chuẩn" để các trai làng chọn "bắt" vợ. Do đó, mặc dù xã hội ngày càng phát triển, nhưng theo phong tục, tập quán của người Jrai khi con gái về nhà chồng đều phải có bộ trang phục thổ cẩm do chính tay mình dệt và cũng là điều nhắc nhở con cháu không được quên nghề cha ông”.

585475648852ddca17000d3c
 Bà Rơ Mah Thai đang chuẩn bị các dụng cụ dệt thổ cẩm. Ảnh: Phạm Hoàng

Con gái muốn "bắt chồng" phải biết dệt

Từ thời xa xưa, cuộc sống của những người đàn ông Jrai chủ yếu xoay quanh công việc làm nương rẫy, săn bắn, hái lượm, còn người phụ nữ luôn gắn bó với nghề dệt thổ cẩm. Hình ảnh người phụ nữ ngồi bên khung dệt đã trở nên quá quen thuộc, gần gũi trong đời sống người Jrai. Ngày nay, khi các trào lưu thời trang du nhập vào đã làm giới trẻ dần quên đi trang phục của dân tộc mình, những bộ trang phục thổ cẩm chỉ còn xuất hiện thưa thớt trong những lễ hội hoặc hội làng. Vì vậy, vai trò của những già làng, trưởng thôn luôn được đề cao nhằm tiếp tục duy trì, bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống của ông cha.

Khi đến tuổi trưởng thành, những người con gái muốn “bắt” chồng phải tự dệt cho người mình ưng và gia đình chồng những bộ trang phục và khăn, túi đeo, váy, áo, chăn, vỏ gối để làm của hồi môn. Phong tục này của người Jrai đã được lưu truyền từ xa xưa cho đến ngày nay. Cụ thể, ở các làng thuộc xã Iaka, Ia Phí (huyện Chư Pah, Gia Lai)..., tục này thể hiện rất rõ nét.

Chúng tôi tìm đến làng Mrông Yố 1 (xã Iaka) vào một buổi sáng cuối năm 2016, khi người dân trong làng đang bận rộn vào mùa gặt và thu hái cà phê. Nhưng không vì thế mà tiếng "kẽo cà, kẽo kẹt" của khung dệt lại im tiếng. Hình ảnh già Rơ Mah Thai (52 tuổi, làng Mrông Yố 1) đang chăm chú ngồi bên khung dệt thổ cẩm, đôi tay thoăn thoắt khiến chúng tôi phải tò mò dừng xe để hỏi chuyện.

Thầy có khách đến thăm, già Rơ Mah Thai ân cần chào hỏi và tận tình hướng dẫn, giới thiệu cho chúng tôi từng bộ phận của khung dệt và cách dệt thổ cẩm. Được tận mắt chứng kiến từng khâu dệt thổ cẩm mới biết, để làm ra những tấm thổ cẩm đẹp, những người phụ nữ nơi đây đã phải kỳ công đến mức nào.

Vừa làm, già Thai vừa chia sẻ với chúng tôi về cái thời xa xưa của bà: "Ngay từ khi còn nhỏ, mình đã phải theo mẹ, theo bà để học dệt vải, lúc lớn lên thì mình thay mẹ dệt vải cho gia đình và làm của hồi môn cho nhà chồng. Ban đầu, mình tự mày mò học dệt, sau đó được mẹ dạy cho những bước cơ bản, thành quen tay, giờ già rồi, mắt kém hơn nhiều nhưng tay vẫn cứ thành thói quen nên công việc dệt thổ cẩm này chẳng có gì khó khăn với mình nữa rồi".

Thổ cẩm của người Jrai không đơn thuần chỉ là tấm vải bình thường, mà ẩn chứa trong đó là cả tâm hồn của người đồng bào Jrai. Mỗi sản phẩm thổ cẩm được làm ra đều mang vẻ đẹp hài hòa với thiên nhiên, đậm nét văn hóa của dân tộc, đồng thời nói lên sự cần cù, sáng tạo của người phụ nữ Jrai. Dưới đôi bàn tay khéo léo, những họa tiết mang tính cách điệu thể hiện bằng các hoa văn chấm dải, gồm các mô típ: Bông hoa, con chim, chiêng, ché, ngà voi... dần hiện ra. Mỗi dân tộc ở Tây Nguyên có một nét văn hóa riêng, với người Jrai thì thổ cẩm chính là thứ để kể lại cho con cháu đời sau nghe những chuyện của thế hệ đi trước.

Già làng Rơ Châm Bir chia sẻ thêm: "Khi còn ở với cha mẹ thì nghề dệt thổ cẩm giúp các cô gái làm ra những sản phẩm, đem lên phiên chợ bán hoặc trao đổi các vật dụng khác để phụ lo kinh tế cho gia đình. Còn khi đến tuổi bắt chồng, mọi cô gái đều phải biết dệt những đồ như: Khăn, túi đeo, váy, áo, chăn, vỏ gối... để tự phục vụ cho bản thân và gia đình. Hoa văn trên thổ cẩm càng đẹp, càng tỉ mỉ, sắc sảo thì càng chứng tỏ được giá trị của người con gái...".

Rời làng Mrông Yố 1, chúng tôi ghé thăm làng Ngó 3 (xã Iaka) tìm gặp bà Poih, 85 tuổi, là người vẫn còn theo nghề dệt thổ cẩm lớn tuổi nhất trong xã. Trải qua 85 mùa rẫy, trong đó có hơn 70 năm, bà Poih ngồi bên khung cửi. Vừa luôn tay dệt, bà Poih vừa tâm sự, trước đây, do nhu cầu sử dụng thổ cẩm trong cộng đồng người J'rai còn nhiều nên việc dệt thổ cẩm tạo được nguồn thu nhập ổn định. Nhưng bây giờ, nhiều người đã chuyển sang sử dụng trang phục giống như người Kinh nên nhu cầu về thổ cẩm đã giảm đi rất nhiều. Nhiều gia đình không sống nổi với nghề dệt thổ cẩm, đành phải chuyển sang làm nghề khác, kiếm cơm cho các con...

Trăn trở bảo tồn nghề dệt thổ cẩm

Chia sẻ với chúng tôi, ông Rơ Châm Thuận, cán bộ Văn hóa xã Iaka cho biết: "Nghề dệt, thổ cẩm từ lâu đã trở thành nét đẹp văn hóa, là niềm tự hào của người dân Jrai, đồng thời còn góp phần giữ ổn định đời sống, vì thế phụ nữ trong làng ai cũng biết dệt, nhà nào cũng có ít nhất là một khung dệt. Còn bây giờ, khi xã hội ngày càng phát triển, số lượng những người biết dệt giảm đi rất nhiều, ruộng vườn, nương rẫy, ngày mùa bận rộn đã chiếm hết thời gian của mọi người, dệt thổ cẩm không còn là công việc chính yếu, bởi bà con chủ yếu lo công việc nương rẫy. Người lớn thì tập trung đi làm kinh tế, bọn trẻ thì tập trung hết vào học hành...".

Nét mặt đượm buồn, ông Thuận tiếp lời: "Lớp trẻ ngày nay thích mặc quần áo theo lối hiện đại nên nhu cầu về thổ cẩm trong làng nói riêng và toàn xã nói chung đã giảm đi đáng kể. Hơn nữa, lớp trẻ bây giờ chỉ quan tâm đến làm kinh tế, không còn thích thú với nghề truyền thống...

Trước tình hình nói trên, năm 2010, xã Iaka đã tổ chức một câu lạc bộ dệt thổ cẩm cho các chị em phụ nữ trong xã. Mục đích thành lập câu lạc bộ này là để chị em có cơ hội được chia sẻ, giao lưu những sản phẩm thổ cẩm với nhau, chia sẻ kinh nghiệm dệt cũng như tăng cường tình đoàn kết. Và hơn hết, mục đích lớn nhất là để giữ gìn và phát huy nghề dệt thổ cẩm truyền thống của cộng đồng người Jrai nơi đây. Mỗi bộ trang phục thổ cẩm chị em làm ra cũng bán được 800 ngàn đến 1,2 triệu đồng, nhiều gia đình từ đó cũng khá giả hơn. Tuy nhiên, thời gian gần đây, thổ cẩm không còn bán được nhiều như trước.

Ông Ksor Sum, Chủ tịch UBND xã Iaka (huyện Chư Pah, tỉnh Gia Lai) cho biết: "Xã Iaka là một trong những xã còn bảo tồn được các làng nghề dệt thổ cẩm và cồng chiêng Tây Nguyên. Để duy trì nghề dệt thổ cẩm truyền thống của dân tộc, chúng tôi đã khuyến khích các gia đình, nhà trường tiếp tục truyền tình yêu nghề cho con em, thế hệ trẻ. Bên cạnh đó, liên tục tổ chức các hội thi, hội diễn tạo cơ hội cho chị em tham gia để nghề dệt thổ cẩm truyền thống của dân tộc mình tiếp tục duy trì, phát triển và được nhiều người biết đến hơn nữa".

Phạm Hoàng

Bình luận

ZALO