Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ tư, 03/03/2021 12:15 GMT+7

“Tập tục đời người” - lịch sử văn hóa của dân tộc Việt

Biên phòng - Nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng vừa cho ra mắt cuốn sách “Tập tục đời người” (Văn hóa tập tục của người nông dân Việt Nam thế kỷ 19-20) tạo một “xung động” đáng kể trong giới nghiên cứu sử học Việt Nam. Bên cạnh những tranh cãi về một số chi tiết khảo cứu, cuốn sách vẫn được độc giả đón đọc hào hứng và đánh giá đây là một bộ sử đặc biệt chưa từng được đề cập trong chính sử của dân tộc Việt Nam.

x5ac_9a
Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Nguyên đánh giá khách quan về cuốn sách “Tập tục đời người” của tác giả Phan Cẩm Thượng. Ảnh: Trương Thúy Hằng

Có lợi thế là một người lao động nghệ thuật ưa tìm tòi sáng tạo, quan niệm và cái nhìn mỹ thuật đối với cuộc sống rất thấu đáo và chi tiết, nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng đặt chân tới hầu hết các vùng miền của đất nước, như vùng người Mường ở Hòa Bình, người Mông ở Tây Bắc, người Chăm ở Nam Trung Bộ, người Khmer Nam Bộ...

Ở đó, ông sưu tầm, khảo cứu và có cái nhìn riêng trên nền tảng các nhà sử học đã có công bố những nghiên cứu có tính cơ bản trước đó. Văn phong của ông là văn kể chuyện, dễ đọc, và ai cũng có thể tiếp nhận được. Viết gần gũi, giản đơn về những vấn đề không hề đơn giản, đó là kim chỉ nam của nhà nghiên cứu. Đây là điểm mấu chốt khiến cuốn sách nào của ông ra đời cũng được săn đón và bạn đọc yêu thích. Mỗi dịp công trình nghiên cứu của Phan Cẩm Thượng ra đời là cơ hội để các nhà xuất bản dễ dàng tạo nên các cuộc tranh luận, mổ xẻ phân tích trong nhiều giới ngành về các vấn đề mà ông đưa ra.

Với 20 năm khảo cứu điền dã, Phan Cẩm Thượng khẳng định: "Tôi dẫn ra các tập tục của người Mường, người Thái, người Nùng... là vì tôi đã sống với họ, kiểm nghiệm bằng các kinh nghiệm thực tế nên tôi mới dám viết". Đó là điểm khác biệt so với mô hình nghiên cứu của các học giả trước đó, bởi ông đã có những trải nghiệm cá nhân trong việc khắc họa, mô tả bất kì một tập tục nào. Ở cuốn sách, dấu ấn cá nhân dí dỏm, thú vị, mới mẻ của nhà nghiên cứu thể hiện rất rõ.

“Tập tục đời người” là cuốn sách thứ hai trong bộ sách về lịch sử văn hóa của người Việt do nhà nghiên cứu biên soạn, gồm bốn quyển. Trước đó, năm 2011, ông đã xuất bản cuốn “Văn minh vật chất của người Việt”. Hai cuốn sách còn lại là “Mày là kẻ nào?” (dự kiến xuất bản năm 2020) và “Thế kỷ 19 - Việt Nam” (dự kiến xuất bản năm 2022). Chia sẻ về việc khái quát văn hóa tập tục của người nông dân Việt Nam thế kỷ 19-20 trong cuốn “Tập tục đời người”, Phan Cẩm Thượng cho hay, nghiên cứu của ông thể hiện rõ ràng người Việt Nam có nền tảng văn hóa ảnh hưởng của đời sống lấy nông nghiệp làm chủ đạo, có đặc tính ăn, ở, mặc, đi lại từ văn minh lúa nước và không thể cắt bỏ được căn tính tiểu nông. “Vì vậy, dù ở tầng lớp nào trong suốt 2 thế kỷ 19 và 20 hoặc thời đại bây giờ chăng nữa, thì người Việt Nam cũng chỉ là những “nông dân” mà thôi” - Ông khẳng định.

Trong cuốn “Tập tục đời người”, Phan Cẩm Thượng chủ yếu nói về người nông dân Việt Nam ở thế kỷ 19 và 20 trong quan hệ cộng đồng. Trong lịch sử, mọi sinh hoạt của người nông dân được quyết định bởi tập tục trước tiên, rồi mới tới tư tưởng Tam đạo (Nho - Lão - Phật). Đây là thời kỳ chứng kiến những biến đổi sâu sắc trong xã hội khi nền tảng phong kiến bước vào giai đoạn đi xuống và sự xâm nhập ngày càng mạnh mẽ của chủ nghĩa tư bản. Người nông dân làng xã trong xã hội ấy cũng phải thay đổi theo những lề thói mới. Sự va đập giữa cái mới và cái cũ trong văn hóa của tầng lớp dân cư bản địa cũng là một nội dung được tác giả chú ý khắc họa.

Phan Cẩm Thượng chia sẻ, trong quá trình viết cuốn sách này ông đọc kỹ các nghiên cứu về lịch sử văn hóa của Phan Kế Bính. Nhưng ở một mức độ thiết thực hơn, ông muốn đưa ra các dẫn chứng thực tế rằng những phong tục tập quán của người Việt đã hình thành và phát triển trong đời sống như thế nào. Chúng ảnh hưởng và tạo nên phong cách, lối sống và tính cách người Việt. Có những tập tục bây giờ, thời đại này không còn nữa; có tập tục bị lai tạp, có những thứ lại phát triển sang một biến thể mới. Tất cả những điều đó là đời sống, là trực quan sinh động mà chúng ta chỉ có thể thừa nhận - Phan Cẩm Thượng cho hay.

Ở một số kiến giải mang tính khám phá cá nhân, ông có nhiều nhìn nhận thấu đáo về sức ảnh hưởng của văn minh làng xã, hương ước tới thói quen, tính cách người Việt. “Phép vua thua lệ làng” là một lề thói của người Việt từ nhiều đời để lại, tạo nên người Việt xưa và nay, thói quen tư duy và quy định luôn những tiến bộ xã hội. 

Ngay tại buổi ra mắt công trình nghiên cứu này, nhà nghiên cứu sử học Phạm Xuân Nguyên chia sẻ, ông ngạc nhiên về sức viết, ý thức lao động nghiên cứu nghiêm túc, công phu của tác giả Phan Cẩm Thượng. Đề tài nghiên cứu cũng không dễ, vì đó là thứ muôn hình vạn trạng, rất dễ gây tranh cãi. Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Nguyên nói, ông đọc xong cuốn sách trong “bực bội” vì tác giả gợi mở nhiều vấn đề mới quá, khiến ông lại phải tìm đọc lại lịch sử văn hóa gốc, kích thích ông muốn tìm hiểu thêm nhiều vấn đề như ca trù, các lễ tế... của nhiều dân tộc trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam. Ông khẳng định, đây là một ấn phẩm đẹp, công phu và có giá trị. Nhiều độc giả khác bằng sự yêu mến với cuốn sách hy vọng rằng trong tương lai, những nhà nghiên cứu như Phan Cẩm Thượng có thể nhận được sự tài trợ, nâng đỡ của các cơ quan, tổ chức Nhà nước để cho ra đời nhiều công trình tương tự.

Xu hướng nghiên cứu vi sử như nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng đang theo đuổi giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ và chân thực hơn về lịch sử đất nước. Có thời gian rất dài trong chính sử chỉ có lịch sử chống giặc ngoại xâm, lịch sử của những triều đại chứ không có lịch sử dân gian. Xã hội bây giờ càng tiến bộ thì phần lịch sử dân gian lý giải phong tục tập quán của nhân dân, của mỗi con người và đời sống - cái gốc của mọi vấn đề càng được coi trọng.

Trương Thúy Hằng

Bình luận

ZALO