Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ hai, 18/10/2021 02:09 GMT+7

Sức lan tỏa của làn điệu dân ca xứ Nghệ

Biên phòng - Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh bao gồm những câu hát trữ tình, mộc mạc kết hợp với những làn điệu dân ca độc đáo, chứa đựng nhiều ý nghĩa sâu sắc, là món ăn tinh thần gắn bó với đời sống sinh hoạt của bà con hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh suốt nhiều thập kỷ qua. Với những giá trị văn hóa đặc sắc riêng, ngày 31-1-2015, Nghệ An và Hà Tĩnh đã vinh dự đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại cho loại hình dân ca ví, giặm. Đây là sự ghi nhận của UNESCO dành cho loại hình dân ca này và là niềm vinh dự, tự hào không chỉ của nhân dân hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh mà là của nhân dân cả nước...

441x325_9a-1.jpg
Sân khấu hóa là một trong những cách để bảo tồn và phát huy dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh.
 
Ngọt ngào câu hát dân ca

Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh được hình thành từ cuộc sống thường nhật, lao động sản xuất của người dân nơi đây, thể hiện được bản chất, cốt cách khí phách và nét văn hóa đặc trưng của con người. Qua các câu hát, làn điệu dân ca phản ánh khá đầy đủ cuộc sống của người dân miền Trung vất vả mà lạc quan, nghèo khó mà lãng mạn, gian nan mà kiêu hùng, thiếu thốn mà phóng khoáng, lo toan mà tĩnh tại.

Dân ca ví, giặm  có nội dung rất phong phú, miêu tả cuộc sống, phản ánh tập quán xã hội, thể hiện tình yêu quê hương, đất nước, con người. Dân ca ví, giặm mang tính giáo dục sâu sắc, thể hiện sự kính trọng cha mẹ, đề cao sự chung thủy, góp phần gìn giữ các tập tục, truyền thống tốt đẹp trong ứng xử xã hội ở làng xã.

Trong gian lao, vất vả, nhưng con người xứ Nghệ vẫn tràn đầy lạc quan, yêu đời. Những ai sinh ra và lớn lên tại xứ Nghệ, ngay từ thuở nằm nôi đã được "tắm" trong chất thi ca qua những lời ru của bà, của mẹ. Đó là  những làn điệu dân ca ví,  giặm của quê hương ân tình, mộc mạc mà ý nhị, dung dị mà mượt mà, lạc quan mà da diết, sôi nổi mà sâu lắng...

Với hơn 40 làn điệu độc đáo, dân ca ví, giặm luôn hiện hữu trong cuộc sống lao động, sinh hoạt hàng ngày của người dân xứ Nghệ từ bao đời nay. Ai đã từng nghe dân ca Nghệ Tĩnh đều có chung một ấn tượng, đó là ca từ rất bình dị, mang đậm ngôn ngữ địa phương, được trải nghiệm trong lao động sản xuất, nhưng cũng rất thâm thúy, sâu lắng tình người. Môi trường diễn xướng của hát ví, giặm rất đặc biệt, không cần phải chờ đến mùa vụ, hay hội hè mà vừa lao động, vừa ca hát. Các làn điệu trong dân ca ví, giặm cũng rất phong phú. Nếu hát trên sông thì làn điệu khác, hát dưới đồng ruộng thì làn điệu khác. Ngay cả khi hát trên sông cũng chia ra từng thể loại...

Theo các nhà nghiên cứu, nếu phân theo loại hình lao động thì xứ Nghệ có đến hơn 20 loại hát ví, nhưng nếu chia làn điệu theo tình cảm, hát ví cũng tương đối đa dạng như: Ví thương, ví giận, ví ai oán, ví tình cảm... tức là con người có bao nhiêu cung bậc cảm xúc thì có bấy nhiêu loại hát ví. Cái hay của dân ca ví, giặm xứ Nghệ còn bởi sự hóm hỉnh, thăng hoa của nó. Thông qua lời ca, tiếng hát, người ta có thể ứng tác văn chương, xuất khẩu thành thơ, đối đáp lẫn nhau, nhất là giữa những tốp nam thanh nữ tú ở bên này con sông, với bên kia con sông, xóm làng này, với xóm làng khác...

Theo nhà nghiên cứu, Giáo sư Đặng Hoành Loan - người phản biện hồ sơ Di sản dân ca ví, giặm khi hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận dân ca ví, giặm là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại: "Những cách nói trau chuốt, mượt mà, ý nhị, mang những giãi bày mộc mạc nhưng cũng rất Nghệ trong đó, đã tạo nên sự độc đáo, riêng biệt nhưng cũng rất chung của ví, giặm Nghệ Tĩnh.

Có thể nói, ví, giặm Nghệ Tĩnh chứa bên trong những đặc điểm, đặc trưng độc đáo của lối tư duy, quan điểm thẩm mỹ, phẩm chất người Nghệ, đạo lý làm người thủy chung, chân thành, sâu sắc, cách đối nhân xử thế, tình yêu quê hương, đất nước, thái độ đối với cái thiện, cái ác, hoặc bày tỏ nỗi niềm nhân thế... của một vùng địa lý - dân cư". Chính những câu ca, điệu hò đó đã là động lực cho nhân dân, chiến sỹ đoàn kết, hun đúc tinh thần dũng cảm, sáng tạo trong học tập, lao động, sản xuất, chiến đấu. Đó cũng là một trong những yếu tố làm cho dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh trường tồn với thời gian và cũng là một trong những lý do để UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Để khúc hát vang xa

Ở cái nôi của làn điệu dân ca, trong suốt nhiều năm qua, cho dù môi trường diễn xướng của dân ca ví, giặm không còn được như xưa, nhưng bằng sự  sáng tạo và tâm huyết muốn gìn giữ và phát huy những giá trị độc đáo, quý báu của dân ca ví, giặm, các cấp chính quyền và nhân dân hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh đã nỗ lực bằng nhiều hình thức để bảo tồn. Dân ca đã được sân khấu hóa, được đưa vào thành một môn học trong trường học, được phổ cập trên sóng truyền hình, tổ chức các cuộc thi hát dân ca hàng năm... Những cách làm này đã góp phần khơi dậy niềm tự hào, yêu mến dân ca trong thế hệ trẻ, tạo sức lan tỏa trong đời sống đương đại.

Để bảo tồn và phát huy loại hình dân ca ví, giặm, ở các địa phương thuộc hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh đã thành lập nhiều câu lạc bộ hát dân ca. Các câu lạc bộ hoạt động ngày càng có chiều sâu với nhiều hình thức diễn xướng ở các xóm, làng. Đến nay, theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và du lịch Nghệ An, trên địa bàn tỉnh đã có 82 câu lạc bộ dân ca, với trên 2.000 thành viên và có 8 nghệ nhân đã được phong tặng Nghệ nhân dân gian.

Đặc biệt, từ năm 2000 đến nay, Nhà hát Dân ca Nghệ An được đổi thành Trung tâm Bảo tồn và Phát huy di sản Dân ca xứ Nghệ đã góp phần quan trọng trong công tác sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy những giá trị của dân ca ví, giặm.

Cũng theo Giáo sư Đặng Hoành Loan, ở Nghệ An, Hà Tĩnh có hai tầng ví, giặm, đó là tầng sân khấu hiện đại và tầng văn hóa dân gian. Hai tầng ví, giặm này song song tồn tại, đang đắp đầy đời sống văn hóa của nhân dân. Ví, giặm Nghệ Tĩnh có sức sống mạnh mẽ, bền bỉ trong cộng đồng, được rất nhiều người dân hát so với nhiều loại hình văn nghệ dân gian khác.

Đặc biệt, ví, giặm Nghệ Tĩnh luôn có một đội ngũ rất lớn những người tham gia nghiên cứu, sưu tầm, lưu giữ loại hình nghệ thuật quý giá này. Không chỉ các nhà văn hóa, nhà khoa học, mà còn có cả những người dân bình thường, yêu câu dân ca ví, giặm, vì muốn gìn giữ cho con cháu vốn di sản quý báu của quê hương, nên đã cẩn thận ghi chép lại và sáng tạo thêm nhiều lời mới...

Bên cạnh sức lan tỏa trong cộng đồng, làn điệu đẹp của dân ca ví, giặm còn là niềm cảm hứng cho nhiều nhạc sĩ sáng tác. Những bài hát như: "Đêm nghe hát đò đưa nhớ Bác" của An Thuyên, "Giữa Mạc Tư Khoa nghe câu hò Nghệ Tĩnh" của Trần Hoàn, hoặc như bài "Người đi xây hồ Kẻ Gỗ" của Nguyễn Văn Tý đã khai thác chất liệu dân ca xứ Nghệ để tạo ra một tác phẩm âm nhạc thành công, đi cùng năm tháng. Điều đó cũng thể hiện sức lan tỏa của dân ca ví, giặm đối với nền âm nhạc đương đại của Việt Nam.
Hà Phương

Bình luận

ZALO