Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ bảy, 19/09/2020 03:24 GMT+7

Rừng thiêng - "viên ngọc xanh" vùng biên viễn

Biên phòng - Dọc dài trên đất nước Việt Nam, có những khu rừng thiêng gắn liền với đời sống tinh thần, chứa đựng những câu chuyện huyền bí của bà con các dân tộc. Ở đó, hàng năm có những lễ cúng rừng như lời nhắc nhở con cháu phải đồng tâm, hiệp sức bảo vệ và giữ rừng.

cvtl_14a
Gốc đa cổ thụ trong rừng là địa điểm chính diễn ra lễ hội cúng rừng của người Mông huyện Si Ma Cai. Ảnh: Thanh Thuận

Chúng tôi được ông Ngải Seo Dìn ở bản Phố Cũ (huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai) dẫn vào khu rừng thiêng của người Mông. Cách không xa đường lớn, nhưng khu rừng này như biệt lập hẳn với thế giới bên ngoài. Cây cối âm u, lá phủ dày, cỏ dại mọc kín lối đi. Điều đó cho thấy rất ít người bước chân vào đây.

Ông Ngải Seo Dìn vén những cành cây vấn vít, vừa đi ông vừa kể: "Rừng này đã tồn tại cả trăm năm nay, có đủ cả loại gỗ quý hiếm. Nhưng không ai dám lai vãng khai thác. Đến ngay cả khi mưa, bão, có cây đổ xuống, cũng không ai dám vào chặt. Thậm chí, người dân cũng không ai dám vào kiếm củi khô về đun, lấy rau cho lợn…".

Ông Seo Dìn còn cho biết, đây là khu rừng thiêng của người Mông ở Si Ma Cai, bất cứ hành động xâm phạm nào vào khu rừng cấm đều bị trừng phạt bằng những quy định đã được cụ thể hóa trong "Lời thề giữ rừng" của dân bản. Có những vi phạm được phạt bằng ngày công lao động, có vi phạm được quy ra tiền. Số tiền đó sẽ được sung quỹ bản. Hằng năm, người Mông ở huyện Si Ma Cai tổ chức lễ cúng rừng vào ngày 30-2 âm lịch. Chúng tôi tò mò hỏi, nếu vừa cúng rừng xong mà có người vi phạm thì sao? Ông Seo Dìn cho biết, khi đó, trưởng bản sẽ bắt người đó bỏ toàn bộ tiền để làm lại lễ cúng Thần rừng.

Dẫn chúng tôi luồn qua thân cây đổ vắt ngang đường mòn, ông Ngải Seo Dìn chỉ vào một hõm đất dưới gốc cây cao chót vót, bên dưới có mấy tảng đá xếp bằng, đặt bên trên tấm liếp phủ rợp lá cây rồi cho biết: "Đây là khu vực để thờ Thần rừng. Vào dịp cúng lễ, bà con tụ tập quanh đây, sửa biện lễ vật để cúng tế Thần. Mâm lễ vật thường có gà trống đỏ, gà mái, một con lợn cắp nách, một con ngan lông trắng, xôi, rượu. Trong lễ cúng rừng, lời thề giữ rừng lại được Trưởng bản nhắc lại để toàn thể dân bản cùng nghe, ai trong năm trót vi phạm cũng được đưa ra kiểm điểm, phê bình để rút kinh nghiệm. Người Mông coi rừng như báu vật của trời, coi sóc gìn giữ như cha mẹ của mình. Vào ngày cúng rừng, mỗi gia đình cử một người đến tham dự, và mang theo ít nhất một cây giống để trồng vào rừng".

Một lần khác, chúng tôi đến xã Pờ Ly Ngài (Hoàng Su Phì, Hà Giang). Đây là nơi sinh sống của đồng bào dân tộc Nùng. Từ trung tâm xã, hướng tầm mắt nhìn lên đỉnh Đản Kháo mà cứ muốn được bước ngay vào khu rừng xanh thăm thẳm kia. Tuy nhiên, nhiều người dân hay lãnh đạo chính quyền xã ở Pờ Ly Ngài đều ngại dẫn người lạ vào rừng thiêng. Có người sợ thần rừng quở trách, người bảo nhỡ đâu rắn độc cắn thì cấp cứu cũng không kịp. Nghe những lời nói rất chân thành đó, đôi lúc chúng tôi cũng phải bớt ý muốn được vào thăm rừng. Nhưng rồi, qua những chén rượu nơi đồng rừng quanh năm mây vờn, lại lâng lâng cảm giác muốn được khám phá những điều mình chưa biết, chúng tôi lại tìm người khác để nhờ đưa vào rừng. Bữa đó, rất may ông Vàng Sải Phìn đã mềm lòng, dẫn chúng tôi xâm nhập khu rừng thiêng của người Nùng.

Để vào rừng cấm này phải được phép của thầy cúng trông chùa thiêng và cai quản rừng cấm. Trong tín ngưỡng của người Nùng, rừng cấm là nơi trú ngụ của các vị thần, còn thầy cúng chính là cầu nối, người phiên dịch cho thần và người. Phải nhờ thầy cúng hỏi thần rừng và được phép của Thần rừng mới có thể vào rừng cấm được. Đây là khu rừng thiêng, mà bất cứ ai, chỉ bẻ một nhành cây, đào một củ măng, lấy một hòn đá ra khỏi khu rừng cũng bị thần rừng phạt nặng. Có chuyện, nhà chị Lèng Già Cheng vì bắn con nai trong rừng cấm mà chồng chị chết bất đắc kỳ tử, hai đứa con cũng tự dưng bị câm điếc… Những câu chuyện trong rừng thiêng được nghe từ người dân ở Pờ Ly Ngài không biết sự thật đến đâu, nhưng khiến chúng tôi hiểu: Đây là nơi mà người Nùng rất trân trọng gìn giữ.

2lmq_14b
Người Nùng làm lễ cúng thần rừng. Ảnh: Lê Thúy

Ở Hà Giang, bên cạnh dân tộc Nùng thì người Pu Péo nổi tiếng với việc giữ rừng thiêng. Theo những người cao tuổi ở Củng Trá (Đồng Văn), trong đời sống tâm linh của người Pu Péo thờ 30 vị thần, mỗi khoảnh rừng, mỗi ngọn núi, mỗi xóm bản đều có một vị thần cai quản. Nhưng vị thần ở khu rừng thiêng là quan trọng nhất. 12 dòng họ Pu Péo đều phải cúng rừng thiêng. Mỗi gia đình chọn một ngày. Cứ từ mồng 1 tới mồng 6 tháng 6 âm lịch, trừ ngày con dê, trừ ngày con gà, đều được. Ngày tổ chức lễ cúng không khác gì ngày tết.

Cũng như với người Nùng, người Pu Péo ở Hà Giang, tại huyện Quế Sơn, Quảng Nam có khu rừng thiêng "bất khả xâm phạm". Người dân ở đây gọi đó là khu rừng miếu cấm, nơi họ thờ những linh vị của các đấng khai sáng lập làng. Một cao niên trong thôn 3, xã Quế Hiệp cho biết, để khu rừng này còn nguyên sinh vậy là do rừng rất "linh" nên không ai dám vào phá phách. Ai làm gì "phạm thượng" sẽ bị "vong linh" được thờ tại đây phạt cho ốm đau nặng ngay lập tức. Không những vậy, người lạ vào đó chặt cây, phá rừng… còn bị chính quyền thôn, xã phạt hành chính rất nặng. Điều đó khiến cho những khu rừng thiêng vẫn nguyên vẹn từ xưa cho đến nay.

Những năm gần đây, nhiều cánh rừng đã bị xâm phạm, bị lâm tặc chặt phá lấy gỗ. Tuy nhiên, những cánh "rừng ma", rừng thiêng của đồng bào Vân Kiều ở miền Tây Quảng Trị với nhiều loại gỗ quý hiếm vẫn còn nguyên vẹn. Có được điều đó chính là nhờ các luật lệ bảo vệ "rừng ma" của đồng bào. Hàng năm, cứ sau Tết Nguyên đán, người dân trong thôn Pa Ngay (xã Tà Long, huyện Đakrông) lại góp tiền, sắm lễ cúng ma trong khu rừng. Lễ vật thường là lợn, gà trống, xôi nếp và một số sản vật của địa phương. Già làng, người có uy tín, vai vế nhất trong thôn bản đứng ra làm chủ lễ. Sau khi cúng xong, lễ vật được chia đều đến các gia đình, tượng trưng cho lộc may mà ma rừng đem bố thí.

Các thôn bản đều có những bản hương ước quy định rất rõ, từ đó tác động vào ngay cả những đứa trẻ mới lớn, gieo ý thức giữ rừng ngay từ lúc còn ấu thơ. Hương ước của bản Pa Ngay ghi rõ: "Người dân trong thôn không được chặt phá cây, không được săn bắn chim, thú ở khu vực "rừng ma". Các gia đình muốn lấy gỗ làm nha, phải được cuộc họp đại diện thôn đồng ý. Nếu ai vi phạm sẽ bị làng dùng luật phạt nặng".

Từ những bản quy ước ấy, từ những câu chuyện truyền miệng mà người già kể lại cho cháu con đã giúp cho các cộng động bà con dân tộc ở nhiều nơi giữ được những cánh rừng thiêng. Và, những cánh rừng thiêng ấy là phần hồn, phần tín ngưỡng thiêng liêng của mỗi tộc người, để các thế hệ con cháu cùng chung tay gìn giữ như những báu vật. Đồng thời, những cánh rừng thiêng ấy bây giờ cũng là những "lá phổi xanh", "viên ngọc xanh" miền biên viễn, góp phần gìn giữ, bảo vệ môi trường sống của chúng ta.

Ở Lao Chải (xã Y Tý, huyện Bát Xát, Lào Cai), hằng năm cứ vào ngày Thìn đầu tiên của năm, người Hà Nhì lại làm lễ cúng rừng Gà Ma Dó. Rừng cấm Gà Ma Dó là khu rừng già, không một ai được đốn cây chặt cành, kể cả việc nhặt củi cũng không được phép. Người Hà Nhì quan niệm, còn rừng thì sống, mất rừng là mất tất cả. Suy nghĩ đó xuyên suốt mọi hành động của người dân với rừng... Quan niệm rừng là sự sống đã trở thành triết lý cốt lõi. Những nghi thức tôn kính khi hành lễ đã thể hiện sự biết ơn về một vị thần rừng luôn che chở mang lại sản vật cho họ từ thuở khai thiên lập bản.

Thanh Thuận

Bình luận

Liên kết hữu ích
ZALO