Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ hai, 20/09/2021 12:09 GMT+7

Rừng đã thay men!

Biên phòng - Tôi đến buôn B'Kẻh (xã Lộc Ngãi, huyện Bảo Lâm, Lâm Đồng) dự định sẽ kiếm một ngôi nhà dài nào đó để được bập bùng bên ánh lửa và ngả nghiêng say bên những ché rượu cùng tiếng chiêng ngân, tiếng hát đối, hát ru trầm bổng cho thỏa. Nhưng rốt cuộc, tôi lại ngồi hiu hắt lặng nghe câu chuyện u hoài của người già, kể về sự thiếu vắng hơi thở đại ngàn trong đời sống đương đại.

53lx_20
 Những chiếc ché từng được dùng để ủ rượu cần, giờ chỉ còn là hoài niệm. Ảnh: Dj Ring

Chiều muộn. Buôn B'Kẻh chỉ còn lưa thưa vài sợi nắng đang lảng vảng trên những ngọn đồi. Dân làng bắt đầu dậm dịch quây quần bên nhau trong bữa cơm chiều. Tôi ngồi xuống cạnh bà Ka Sệp, nghệ nhân chế biến rượu cần ở buôn B'Kẻh, trong căn nhà dài mong tìm chút niềm vui đơn sơ nơi những tâm hồn người Mạ mộc mạc, chân chất, sống hòa lẫn vào tự nhiên và sáng tạo ra những dạng thức văn hóa đặc hữu giữa thăm thẳm ngàn trùng, nhưng niềm vui nhỏ nhoi ấy đã không thành. Thậm chí, nó còn bị mất đi cùng với nét xưa của dân làng.

Ngôi nhà dài của bà Ka Sệp vẫn còn đó những chiếc ché cổ, đủ các kích cỡ lớn nhỏ khác nhau, nhưng thi thoảng mới được dùng để ủ rượu. Bếp lửa vẫn còn, chỉ có điều thay vì cháy sáng suốt đêm như trước kia, thì nay rất hiếm khi đỏ lửa. Nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi này là do phương thức sản xuất và hình thái kinh tế của dân buôn đã thay đổi. Cùng với đó, là sự biến đổi trong đời sống, sinh hoạt, văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào nơi đây đã tạo nên sự thay đổi trên. "Bây giờ, dân buôn sống hiện đại lắm. Ngày cưới, cô dâu nào cũng mặc áo xống xênh xang như Tây; chú rể thì comple, caravat!!"- Bà Ka Sệp chua chát nói.

Biết tôi có ý định tìm hiểu về quy trình làm men và cách ủ rượu cần, bà Ka Sệp chép miệng: "Lâu nay, ở buôn B'Kẻh, nhiều nhà vẫn sử dụng viên men khô của Trung Quốc để ủ rượu cần, thành thử chất lượng rượu không đảm bảo, uống vào thường sốc và dễ bị nhức đầu. Nhưng…", bà ngập ngừng giây lát rồi tiếp, "... không thế cũng chả được! Bởi, muốn có men rượu cần chính thống, phải vào tận rừng sâu của Lộc Lâm, Lộc Bảo, những xã xa xôi và khó khăn nhất của huyện Bảo Lâm, may ra mới kiếm được lá rờ hộch, loại lá mà người Mạ xưa nay vẫn thường dùng để làm men rượu. Chứ ở Lộc Ngãi tìm đâu ra lá rờ hộch!".

K'Ngân, con rể bà Ka Sệp, cho biết: "Bọn trẻ người Mạ bây giờ chỉ thích uống bia hoặc rượu đế, chứ ít người còn chú ý đến rượu cần truyền thống của dân tộc mình". K'Ngân còn nói: "Trong số hơn 300 gia đình là người dân tộc thiểu số Mạ sinh sống tại buôn B'Kẻh, số người biết và còn làm rượu cần chỉ đếm trên đầu ngón tay. Nhưng nếu có ủ rượu cần cũng vẫn phải dùng viên men khô Trung Quốc!". "Chẳng còn lâu nữa đâu, số người biết làm men rượu cần bằng lá rừng sẽ không còn nữa. Rượu cần lúc đó chỉ còn là… rượu lậu. Tôi cũng tiếc truyền thống của ông bà chớ, nhưng đành chịu, chẳng thể làm được gì. Thế giới đang phẳng mà!" - ka Thủy, con gái bà Ka Sệp, vợ của K'Ngân, thở dài.

Tôi nhìn sang bà Ka Sệp, xem bà phản ứng thế nào trước ý kiến của con trẻ, thì thấy bà ngồi bất động. Hình như bà Ka Sệp đang nghĩ ngợi gì mông lung lắm. Rồi chẳng hiểu sao, như chợt nhớ lại những tháng ngày vàng son, bà hào hứng hẳn lên: "Ngày xưa, mỗi khi dân buôn mở hội, lễ vật nhất thiết phải là những ché rượu cần ủ lâu ngày ngon nhất làng trên, buôn dưới dâng lên Yàng (thần linh). Cùng với cây nêu, tiếng chiêng thiêng, con vật hiến tế, ché rượu cần là thứ không thể thay thế trong nghi thức cúng Yàng". Bà Ka Sệp tiếp: "Rượu cần nguyên thủy có vị ngọt sâu, hương thơm đằm, mang đúng đặc trưng núi rừng. Tuy nồng độ cao, nhưng khi uống lại rất êm và làm cho người uống hưng phấn".

Câu chuyện bất ngờ xoay sang một hướng khác, không còn nặng nề, u buồn nữa. Ka Thủy tiếp lời mẹ bằng một làn điệu dân ca của người Mạ: "Ơ cau mút tẽh tăm hiu. Nhô tơnơm bơkă lă bơ sạp. Ơ cau mút tẽh tăm hiu. Nhô tơnơm bơkă lă bơ sạp. Nhô tơnơm ơi… ơi… ơi. Nhô tơnơm ơi… ơi… ơi. Nhô tơnơm bơkă lă bơ sạp. Di lă bơkă oh mi nhô. Di lă bơ sạp oh mi lời. Gió rơ nừng tịp tàng he de. Gió rơ nàng tịp tai he de. Wac tơ ngai tịp val he de". Tạm dịch: "Người ơi, hãy vào trong nhà. Uống rượu cần, rượu ngon hay rượu lạt. Người ơi, hãy vào trong nhà. Uống rượu cần, rượu ngon hay rượu lạt. Uống rượu cần ơi… ơi… ơi. Uống rượu cần ơi… ơi… ơi. Nếu rượu ngon thì mời anh em uống. Nếu rượu lạt rồi thì anh em bỏ. Bây giờ là lúc để chúng ta sum họp. Nếu phải chia tay thì một ngày nào đó chúng ta sẽ gặp lại. Một ngày nào đó chúng ta sẽ lại gặp nhau".

Bà Ka Sệp nói: "Để có được loại rượu cần ngon, đòi hỏi phải có men tốt. Men chính là yếu tố quyết định". Bởi vậy, đầu mùa khô, dân tộc Mạ khắp các buôn đã phải đến những cánh rừng sâu, con suối lớn để hái lá rờ hộch về làm men rượu. Những lá được chọn thường không quá già cũng không quá non. Rờ hộch được đưa về nhà phơi khô, tán nhỏ. Bên cạnh vị chính là lá rờ hộch, men làm rượu cần còn có thêm các vị khác, như: Bột ớt hiểm, bột riềng rừng, muối, lá dâu… tỷ lệ theo công thức gia truyền. Sau khi đã giã nhuyễn, rờ hộch được đem trộn đều với lá dâu, bột ớt hiểm, bột riềng rừng, bột gạo lúa mẹ, muối, nước và trấu, rồi vo lại thành từng viên nhỏ, tròn, dẹt, gác trên giàn bếp ấm hoặc phơi trong bóng râm. Vài ngày sau, viên men phồng to, bà con mang đi ủ rượu cần. Men rượu này mang bốn vị: Đắng, chát, cay và ngọt. Lá rờ hộch cho vị đắng, ớt hiểm có vị cay nồng, riềng rừng mang vị chát hòa trong vị ngọt của bột gạo lúa mẹ. Đặc sắc của núi rừng là ở đấy! Bí truyền cũng ở đấy!

Công đoạn bào chế men rất quan trọng, vì nó quyết định phẩm chất rượu ngon hay không. Do đó, nghệ nhân ủ rượu cần phải tuân thủ nghiêm ngặt từ khâu chọn lá rờ hộch, ớt hiểm, riềng rừng cho đến công đoạn ủ men thủ công truyền thống, tỷ lệ men cho vào cơm rượu là bao nhiêu thì vừa. Tất cả những bí quyết này đã được tổ tiên, ông bà bao đời truyền lại. 

Men đã sẵn. Công việc tiếp theo là nấu cơm sao cho vừa mềm, vừa dẻo. Muốn có loại cơm rượu ngon, trước đó, phải chọn loại lúa mẹ ngon nhất, đem vào cối giã để loại bỏ lớp trấu. Sau đó dần, sàng sạch sẽ rồi mới mang gạo nấu cơm chín tới, tải ra nia, dàn đều, lúc còn ấm tay thì rắc men đã tán mịn, với một ít vỏ trấu lên mặt cơm để tạo độ thoáng và đảo thật đều. Tiếp đến, cho hỗn hợp cơm rượu này vào rổ tre ủ kỹ khoảng hai ngày (tùy thời tiết nóng hay lạnh) cho dậy men và ra nước mọng. Bấy giờ mới cho vào ché (sau khi ché đã được rửa sạch bằng nước sôi và đã đem phơi khô từ một đến hai hoặc ba nắng).

Bà Ka Sệp bật mí: "Có một việc hết sức quan trọng trong niềm tin của đồng bào người Mạ, đó là chỉ được phép bỏ cơm rượu vào ché với điều kiện các thành viên trong gia đình đều đã có mặt đông đủ tại nhà. Vì người dân tộc Mạ quan niệm, nếu thành viên nào đó của gia đình mình đang còn trên rẫy, chưa kịp về nhà mà đã ủ rượu, thành viên đó sẽ gặp những chuyện không may".

Các nghi thức theo tín ngưỡng đã thực hiện xong, bấy giờ nghệ nhân chế biến rượu cần mới lấy hòn than đang cháy hồng trong bếp và gõ nhẹ vào thành ché cho than rớt vào trong, kèm theo một lời "bùa chú", ý nói mong sao ché rượu cần sẽ nồng như hòn than đỏ. Dưới đáy ché là một lớp trấu mỏng cùng một ít lá cọ, lá mía và lá chuối khô, tiếp một lớp cơm rượu, rồi một lớp trấu… Cứ thế, cho đến khi đầy ché, thì dùng tro bếp hòa với nước làm thành cái nắp đậy. Sau đó, mang ché rượu để ở nơi khô thoáng và ấm, chừng một tháng đến một năm (tùy theo kích cỡ của ché) là dùng được.

Theo lời bà Ka Sệp, rượu cần đối với đồng bào người Mạ, không chỉ đơn thuần là rượu, mà cao hơn và xa hơn rượu. Rượu trở thành một triết lý sống, một nghi lễ văn hóa tâm linh, gắn kết dân buôn cùng các thế lực siêu nhiên.

Tiếc thay, ở buôn B'Kẻh, giờ tôi tìm hoài cũng chẳng thể nào thấy lửa rừng, lễ hội thì coi như tiệt hẳn, còn rượu cần đã được ủ bằng men Trung Quốc. Nhịp sống nơi miền sơn nguyên xa hút này đang thay đổi từng ngày đến chóng mặt. Tôi có cảm giác loại hình văn hóa núi, giá trị đặc hữu mang thương hiệu Tây Nguyên, ngày càng đơn điệu và tẻ nhạt.

Đêm đại ngàn sâu lạnh. Trăng như gã mộng du xuống núi tha thẩn sáng. Cảnh vật thanh vắng, u tịch lạ. K'Ngân tiễn tôi ra đến đầu ngõ. Phía bên kia ngọn đồi, ánh đèn nhà ai vẫn hiu hắt sáng, như một nỗi nhớ xa xôi đang mờ dần.

Dj Ring

Bình luận

ZALO