Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ ba, 29/09/2020 07:15 GMT+7

Nồng nàn hương cốm Nàng San

Biên phòng - Chưa vượt ra khỏi bản làng để trở thành món đặc sản vang danh khắp nơi, nhưng hễ có dịp lên với bản Nàng San (xã Quang Kim, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai), khó ai chối từ được một thứ quà ngon nổi tiếng - hạt cốm Nàng San xanh rờn, vừa dẻo, vừa thơm, thứ hương thơm rất riêng của lúa nếp nương ngậm sữa vừa đến độ ngả bóng câu, một lần ăn là nhớ mãi.

sxvp_9a
Người dân chọn lúa về làm cốm. Ảnh: Lê Thị Hải Lưu

Món quà của trời đất

Năm nào cũng vậy, cứ đến cữ tháng 8, tháng 9 âm lịch, khi những bông lúa nếp trên nương bắt đầu ngậm sữa, người Nàng San lại náo nức rủ nhau chuẩn bị làm cốm. Thói quen này không rõ có từ bao giờ, chỉ biết rằng, cứ mỗi khi những triền núi đã thấm đẫm ánh trăng khuya và những vạt nếp nương ngậm sữa tỏa hương như đáp đền mồ hôi, công sức của con người lam lũ một nắng hai sương thì khi ấy, tiếng chày giã cốm bắt đầu vang lên khắp bản vào mỗi đêm.

Ông Lục Văn Sửu, một lão nông trong bản Nàng San cho biết, để làm được mẻ cốm ngon, vẫn giữ nguyên được hương vị đậm đà của nếp mới, phải trải qua rất nhiều công đoạn cầu kỳ, mà trước hết là khâu chọn lúa. Thường, người Nàng San chờ thời điểm nếp nương đã ngả bóng câu còn nguyên sữa, thì cắt lúa, bó thành từng bó nhỏ ngâm vào nước suối lấy ở đầu nguồn, sau đó phơi dưới nắng nhẹ cho ráo. Khi bó lúa đã khô, những người phụ nữ tuốt hạt, sàng sảy cho hết hạt lép, rồi cho vào chảo gang đúc để rang.

Quá trình rang cốm, phải tính toán thời gian sao cho vừa đến độ chín. Công đoạn tiếp theo là rải lúa vừa rang ra để bớt nóng rồi cho vào cối giã. Bí quyết của khâu giã cốm là phải đều tay, đến khi hạt cốm dẹt mỏng, dẻo và dậy mùi hương thơm là được. Sở dĩ cốm Nàng San thơm ngon nổi tiếng khắp vùng Bát Xát là do đồng bào Giáy ở đây được sở hữu một giống lúa nếp truyền thống được giữ gìn, được lưu truyền qua các thế hệ. Loại lúa này được trồng ở trên nương, cho hạt mẩy, gạo có vị thơm và không bị dính khi đồ xôi cũng như làm cốm.

"Nghe thì đơn giản thế, nhưng tất cả cái khéo, cái đảm cùng kinh nghiệm được truyền từ đời này sang đời khác dồn cả vào mẻ cốm. Người Nàng San có câu "cốm ngon do tay người". Từ nhỏ, chị em phụ nữ ở Nàng San đã được học cách làm cốm của bà, của mẹ, hiểu được ý nghĩa của món quà này là sự chắt chiu của mồ hôi, công sức của người lao động, là món quà của trời đất..." - ông Sửu nói về thứ đặc sản mà người dân Nàng San vốn rất tự hào về nó suốt nhiều thập kỷ qua.

Thấy khách miền xuôi say sưa nghe kể chuyện làm cốm, bà Liềng Thị Ý, hàng xóm của ông Sửu xởi lởi góp chuyện thêm. Theo bà Ý, từ khi còn là đứa trẻ nhảy chân sáo theo mẹ lên chợ huyện Bát Xát cho đến bây giờ, năm nào cũng vậy, cứ đến cữ đầu thu, bà con ở Nàng San lại quây quần, vừa giã cốm vừa ca hát, hò vè từ chập tối đến tận canh thâu. "Ngày xưa, ở Nàng San, một phụ nữ được coi là đảm đang khi người đó biết làm được cốm ngon. Điều đó cũng có cái lý của nó, vì để làm được mẻ cốm ngon, ngoài sự chịu thương, chịu khó đòi hỏi phải có đức tính kiên trì, khéo léo. Đến bây giờ, cuộc sống đã khác trước nhiều, nhưng trong bản vẫn còn phân ngôi thứ cốm nhà này ngon nhất, nhà kia thứ nhì..." - bà Ý tiết lộ.

Được mùa lúa, vui mùa cốm

Khi được hỏi về câu "cửa miệng" của người Nàng San là "được mùa lúa, vui mùa cốm", bà Lồ Thị Chắp vừa cầm chiếc chày giã cốm khẽ gõ vào thành cối, vừa giải thích, đại loại là, với người dân trong bản, cốm không phải là thứ thức ăn bình thường, mà còn là sản vật để dâng lên trời đất trong lễ mừng cơm mới. Để có được một mâm cúng gọi là tươm tất trong nghi lễ quan trọng đối với dân tộc Giáy này, các gia đình ở Nàng San đã chế biến thêm món bánh cốm rất riêng của mình.

Nguyên liệu chính của món bánh cốm chính là cốm mới giã, được trộn thêm thịt lợn băm cùng hành khô, sau đó, gói lá chuối, xếp vào chõ đồ lên. Khi mâm cúng gồm các thứ không thể thiếu như cốm giã, bánh cốm cũng các món truyền thống được chế biến từ thịt vịt, thịt lợn hoàn tất, bậc cao niên trong gia đình bày lên bàn thờ thắp hương cúng gia tiên, cám ơn ông bà, tổ tiên đã truyền cho con cháu giống lúa thơm. Chủ nhà cũng không quên khấn vái, cầu mong tổ tiên tiếp tục phù hộ cho con cháu ăn nên làm ra, mùa màng bội thu.

Cho đến tận bây giờ, trẻ con ở Nàng San từ khi lọt lòng đã được ru ngủ trong nhịp chày giã cốm, khi lớn lên vẫn gắn bó với cốm. Đến tuổi cập kê, những đêm cùng nhau giã cốm chính là cơ hội giúp các chàng trai, cô gái hiểu nhau và gần nhau hơn. Vì cốm đã ẩn sâu trong tiềm thức của biết bao thế hệ nên người Nàng San rất yêu cốm, trọng cốm. "Cuộc sống ngày một đủ đầy với nhiều vật lạ, bánh ngon, nhưng cốm vẫn là món quà ưa thích của người Giáy chúng tôi. Ai đã từng đi qua vùng đất Nàng San, được nếm thử món quà quê dân dã này, chắc chắn khó lòng có thể quên được hương vị thơm ngon của nó..." - bà Chắp bày tỏ niềm tự hào.

Cũng theo bà Chắp, các bậc tiền nhân của dân tộc Giáy đã dạy rằng, mọi món quà đều đáng quý, đáng trân trọng, nếu xuất phát từ tấm lòng. Cốm cũng vậy, hương vị dân dã, thảo thơm của nó đã hòa quyện vào tuổi thơ của bao thế hệ người Giáy Nàng San và theo mãi cho đến tận lúc trưởng thành. Với "người ngoài", bất cứ ai đã từng ăn cốm do người dân ở bản Nàng San làm ra, dù chỉ một lần cũng khó mà quên được cái hương vị ngọt ngào, tinh tế của thứ quà nơi núi rừng xa ngái. Và càng tuyệt vời hơn nữa, nếu được tham gia hòa mình vào những đêm cùng người dân nơi đây giã cốm, cùng thưởng thức những cơn gió đầu thu mát rượi, để tâm hồn như tan vào ánh trăng chênh chếch đầu non, báo hiệu một vụ mùa mới, lúa gạo đầy bồ...

Lê Thị Hải Lưu

Bình luận

Liên kết hữu ích
ZALO