Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ hai, 28/09/2020 01:38 GMT+7

Người nghệ sĩ mù giữ hồn dân tộc

Biên phòng - Cứ mỗi buổi chiều về, tiếng khèn bè lại dập dìu ngân vang từ ngôi nhà sàn nhỏ nằm giữa bản Xa Ri (xã Hướng Phùng, huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị). Theo bà con dân bản, người mang đến âm thanh trong trẻo ấy là chàng trai khiếm thị Hồ Sa Pa. Gần 40 năm nay, trải bao thăng trầm, biến cố, tiếng khèn bè của anh Sa Pa vẫn vẹn nguyên sức sống.

yl43_20a
Chiếc khèn bè đã trở thành một phần máu thịt đối với anh Hồ Sa Pa. Ảnh: Quang Hiệp

Tiếng khèn đổi phận

Bản Xa Ri nằm yên ả như một chấm xanh giữa đại ngàn. Chúng tôi hỏi thăm nhà anh Hồ Sa Pa, một cụ già có nước da đã chuyển sang màu đồng hun móm mém bảo: "Cứ đi đi, tiếng khèn bè sẽ dẫn đường". Nói xong, cụ đặt ngón tay lên miệng, rồi chăm chú lắng nghe tiếng khèn bè vọng lại từ xa. Quả thật, chỉ sau ít phút, tiếng khèn bè đã "dẫn" chúng tôi đến bậc cửa nhà sàn của anh Sa Pa. Đó là một ngôi nhà tình thương nhỏ bé, xinh xắn, trong nhà được sắp xếp gọn gàng, ngăn nắp, sạch sẽ. Anh Sa Pa ngồi bên ô cửa sổ, tươi cười chào khách ghé thăm.

Cuộc trò chuyện bắt đầu với bản khèn bè "Kết nghĩa tình bạn". Trong không khí ấm cúng, mọi người hòa mình với những thanh âm trầm bổng. Ai cũng cảm giác như đang nghe anh Hồ Sa Pa kể câu chuyện cuộc đời mình, lúc khắc khoải trong bóng tối tật nguyền, khi vui mừng vì tìm thấy những người bạn tâm giao. Kết thúc bản nhạc, anh Hồ Sa Pa đặt chiếc khèn bè xuống, khẽ ôm vào lòng. Thoáng trầm ngâm, anh chia sẻ: "Mình mất đi đôi mắt sáng từ năm ba tuổi. Bố mẹ mình kể, đó là vào một ngày nắng cháy. Mẹ cõng mình lên rẫy để kiếm củ sắn, củ khoai. Lúc thấm mệt, mẹ đặt mình xuống cạnh gốc cây. Trong khi bố mẹ không để ý, mình nhặt được một vật lạ, rồi cầm lên chơi. Bỗng vật lạ phát nổ khiến mình trở thành người khuyết tật".

Từ đó, cuộc sống của cậu bé Hồ Sa Pa chìm trong bóng tối. Suốt những năm tháng tuổi thơ, cậu chỉ có một ước mơ duy nhất là được thấy màu sắc thực sự của chiếc lá, ngắm nhìn ông mặt trời, vui chơi cùng các bạn... Nhưng... tất cả mong ước ấy đều vô vọng. Từ đó, cậu bé dân tộc Vân Kiều phải sống trong bóng tối. Khi dần quen với khiếm khuyết cơ thể, Hồ Sa Pa bắt đầu tập trung lắng nghe những âm thanh vui tươi của cuộc sống, rồi tưởng tượng. Một hôm, đang ngồi thu lu trong nhà, cậu bé bỗng nghe tiếng khèn bè từ xa vọng lại. Những thanh âm trong trẻo khiến Hồ Sa Pa đứng ngồi chẳng yên.

Ngay lập tức, cậu níu áo bố, năn nỉ nhờ bố đưa đến tận nơi để được thưởng thức cho thỏa nỗi khao khát. Khi gặp và nghe người nghệ nhân luống tuổi giới thiệu về nhạc cụ dân tộc và âm thanh của nó, Sa Pa rất thích. Không chỉ anh mà rất nhiều người dân trong bản cũng yêu âm thanh của nó. Thương hoàn cảnh của Sa Pa, người nghệ nhân luống tuổi nhận cậu làm học trò.

Chỉ trong thời gian ngắn, chiếc khèn bè đã trở thành một phần thân thể gắn bó với cuộc sống của Sa Pa. Anh luyện khèn ngày đêm, mượn thanh âm của nó để nói hộ lòng mình. Chẳng ai bảo ai, ngày càng có nhiều người tìm đến nhà Hồ Sa Pa để được nghe tiếng khèn dân tộc. Từ cuộc sống cô đơn bên bếp lửa, góc nhà, dần dà, anh có thêm nhiều bạn, rồi theo chân mọi người tham gia các hoạt động cộng đồng. Trong đêm hội sim chất ngất men say, tiếng khèn bè của chàng trai đơn chiếc đã thổ lộ lòng mình, làm rung động trái tim người con gái, giúp anh tìm được người thương.

Sau khi cưới vợ, sinh con, anh Hồ Sa Pa ngày càng ý thức được vai trò trụ cột trong gia đình. Anh làm quen với những công việc thường nhật, rồi tập tễnh lên nương phụ giúp vợ. Giờ đây, gia đình anh có một vườn cà phê rộng bát ngát, 3 sào ruộng, 1 mẫu sắn… Cái ăn, cái mặc không còn là nỗi lo thường trực như trước đây. Sau những giờ lao động vất vả, chiều về, anh lại đem khèn bè ra thổi, vợ con đang lúi húi trong chái bếp cũng vui vẻ hát theo: "Mượn tiếng khèn, tôi nói tiếng yêu em. Man mác lá xanh, long lanh sương sớm. Tiếng reo vui vọng từ thác nước. Tiếng thâm trầm từ vách đá âm vang. Duyên nợ núi rừng từ thuở hồng hoang. Tiếng khèn đã mang nụ cười về". Đối với anh Sa Pa, đó là những phút giây bình yên, hạnh phúc nhất.

Tìm người tiếp nối

Thời gian thấm thoát thoi đưa, những nghệ nhân lớn tuổi ở bản Xa Ri dần đi theo tổ tiên. Trước khi nhắm mắt an nghỉ ở khu rừng ma thâm u giữa đại ngàn, người nghệ nhân đưa Sa Pa đến với tiếng khèn bè nắm tay anh, căn dặn: "Hãy cố giữ tiếng khèn nghe con". Bấy giờ, tuy còn rất trẻ, nhưng Sa Pa đã trở thành nghệ nhân duy nhất ở bản. Một số người nóng lòng, tìm đến nhà anh học cách sử dụng khèn bè để giữ hồn dân tộc. Thế nhưng, chỉ dăm bữa, nửa tháng, họ không tiếp tục theo đuổi nữa. Một số người không giấu được nỗi buồn bảo: "Làm sao có thể thổi được khèn khi cái bụng vẫn chưa no?".

nhf0_20b
Những lễ hội truyền thống của người Vân Kiều, Pa Kô không thể thiếu tiếng khèn bè. Ảnh: Quang Hiệp

Từ đó, Hồ Sa Pa luôn canh cánh nỗi lo về một ngày nào đó, tiếng khèn bè sẽ tắt lịm ở bản Xa Ri, tiếp đến là xã Hướng Phùng, rồi huyện Hướng Hóa. Sa Pa tập trung tìm tòi, sáng tác ra những làn điệu mới để thu hút sự chú ý của mọi người. Anh cũng không thường xuyên ngồi nhà như trước mà nhờ con đưa đến những nơi đông người để "biểu diễn" cho mọi người thưởng thức. "Không phải là mình khoe tài năng đâu. Mình muốn mọi người thấy, thích rồi theo học khèn bè" - Sa Pa giải thích. Rồi bước chân của Sa Pa bắt đầu đặt đến những bản làng xa ngái, gặp gỡ nhiều người hơn. Tuy không nhìn thấy được những nụ cười và sự khâm phục của bà con dân bản, nhưng anh cảm nhận rõ điều đó qua giọng nói, tình cảm của mọi người dành cho mình. Sa Pa hiểu được rằng, mình đã và đang làm công việc có ích.

Điều khiến Hồ Sa Pa vui mừng nhất là sau những chuyến đi "gieo mầm tình yêu khèn bè", một số bà con đã tìm đến ngôi nhà nhỏ của anh. Trong đó, có những người vốn trước kia từng theo học khèn bè nhưng phải bỏ dở vì chưa đủ quyết tâm hay do hoàn cảnh gia đình. Đối với ai, Sa Pa cũng chỉ bảo tận tình. Anh không yêu cầu họ phải đam mê, gắn bó máu thịt với chiếc khèn bè như mình, bởi mỗi người có một hoàn cảnh, nỗi lòng riêng. Ai muốn học chừng nào, anh chỉ dạy ngần ấy, chứ không giấu nghề. Mỗi lần thấy "trò" học thuộc một làn điệu là Sa Pa lại cảm thấy vui khôn tả.  Anh Hồ Văn Sỹ, một người theo học khèn bè chia sẻ: "Mình đã mê tiếng khèn bè lâu rồi, nhưng không có điều kiện theo học. Giờ cuộc sống đã an nhàn hơn, mình đến đây, nhờ anh Sa Pa dạy khèn bè để giữ hồn dân tộc".

Tuy nhiên, có một điều khiến anh Hồ Sa Pa rất trăn trở là, hầu hết những người gõ cửa nhà mình theo học khèn bè đều đã đứng tuổi. Hiếm có những thanh thiếu niên tìm đến với anh. Có lẽ họ đã lỡ say những âm thanh đầy mê hoặc của những nhạc cụ hiện đại. Nhiều người thích để những bản phối karaoke nâng đỡ giọng hát của mình hơn. Ngày xưa, trong đêm hội sim, những cô gái Vân Kiều có thể ngồi miệt mài, dường như không biết chán để thỏa thuê lắng nghe tiếng khèn bè, nhưng hôm nay, mọi thứ đã khác. "Mình không trách các bạn trẻ, bởi mỗi thế hệ, tuổi đời lại có một suy nghĩ khác nhau. Mình chỉ mong họ sớm nhận ra được ý nghĩa của tiếng khèn bè đối với người Vân Kiều, để từ đó mà nâng niu, gìn giữ" - anh Hồ Sa Pa tâm sự.

Giờ phút chia tay, Hồ Sa Pa đặt chiếc khèn bè lên môi, thổi làn điệu Tà Oải làm quà tặng chúng tôi. Anh chia sẻ thêm, làn điệu này đã giúp mình "lót tai, lót lòng" và lấy được người con gái ngoan hiền, đảm đang cùng bản. Chúng tôi lắng nghe tiếng khèn bè lúc trầm, lúc bổng. Từng âm sắc lịm ngọt như rót vào tim, khiến ai cũng dùng dằng chẳng muốn chia tay. Bất chợt, tôi cảm thấy nao nao trong lòng với câu hỏi: "Trong cuộc sống hiện đại hôm nay, liệu ai sẽ là người tiếp tục bền bỉ cùng Sa Pa truyền lưu tiếng khèn bè của dân tộc Vân Kiều?".

Quang Hiệp

Bình luận

Liên kết hữu ích
ZALO