Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ sáu, 30/07/2021 06:47 GMT+7

Nghệ nhân nặng lòng với văn hóa Nùng

Biên phòng - Xứ Lạng - mảnh đất địa đầu của Tổ quốc, nơi mang vẻ đẹp thơ mộng và hùng vĩ của mây núi và các loại hang động tự nhiên cùng với những làn điệu Then, Sli, lượn Tày, Nùng ngọt ngào, đằm thắm mê hoặc lòng người. Góp phần trong việc bảo tồn và lưu truyền những làn điệu ấy chính là đội ngũ nghệ nhân của tỉnh Lạng Sơn. Cơ duyên nghề nghiệp đã giúp tôi được gặp Nghệ nhân Ưu tú Hà Thị Ven (tức Mai Ven), một người phụ nữ hết lòng với việc sưu tầm và truyền dạy làn điệu Sli của đồng bào Nùng cho mọi người, để được trò chuyện cùng bà, khám phá những nét độc đáo trong làn điệu Sli của dân tộc Nùng xứ Lạng.

cdfs_21
NNƯT Hà Thị Ven. Ảnh: Thanh Thuận

Sli - làn điệu dân ca của người Nùng

Nghệ nhân Hà Thị Ven là người dân tộc Nùng, thuộc huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn, là người có giọng Sli trong trẻo, ngọt ngào làm mê hoặc lòng người. Bà là nghệ nhân trẻ nhất của tỉnh Lạng Sơn được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT). Để có được vinh dự ấy, người phụ nữ dân tộc Nùng này đã phải cố gắng, nỗ lực rất nhiều với làn điệu Sli của dân tộc mình.

Nghệ nhân Hà Thị Ven cho biết, trong tiếng Nùng thì Sli có nghĩa là thơ. Người Nùng ở xứ Lạng gọi loại hình dân ca trữ tình của họ là Sli, một điệu hát tương tự như hát ví, hát ghẹo của người Kinh. Người Nùng rất mê hát Sli. Tục ngữ Nùng có câu: "Đêm ốm dài, đêm Sli ngắn". Nội dung của những điệu hát Sli thường đề cập đến mọi mặt của sinh hoạt đời sống, ca ngợi cảnh giàu đẹp của thiên nhiên, quê hương, hát giao duyên của thanh niên nam, nữ dân tộc Nùng... Trong lời hát Sli có sự liên tưởng, ví von, thông qua những hình ảnh cụ thể để nói lên tâm tình con người. Do đó, dù trong lời hát là cây cối, trăng sao, năm, tháng... nhưng cuối cùng vẫn để nói về tình cảm, tâm trạng và khát vọng của con người. Trong bài "Sli mùa xuân", có đoạn: "… đón xuân năm mới được vui xuân/ ngày xuân năm mới được vui hội/ xuân đến hoa đua nở khắp rừng/ chim én thành đôi lượn cánh đồng…".

Các làn điệu Sli ở mỗi nhóm người của dân tộc Nùng có nét độc đáo riêng. Người Nùng Cháo có Sli Slình Làng; người Nùng Giang có Sli Giang; người Nùng Phàn Slình có Nhì Hau, Soong Hàu, còn gọi là Sli Nùng Phàn Slình... Điểm độc đáo là, hát Sli không cần phải có nhạc cụ đệm hay vũ điệu đi kèm. Người ta có thể hát Sli bất kỳ chỗ nào, lúc nào, miễn là có đối tượng để hát đối, hát cùng hoặc là đối tượng được hướng tới để hát. Hát Sli có thể diễn ra ngoài trời hoặc trong nhà. Một cuộc hát Sli thường tổ chức hát đối đáp giữa chủ và khách; có thể hát trong nhiều đêm, mỗi bên ít nhất có hai người hát... Có lẽ bởi thế mà từ bao đời nay, trong dòng chảy lặng lẽ của thời gian, hát Sli vẫn được lưu truyền trong đời sống tinh thần của người Nùng.

Trong quá trình tồn tại và phát triển, hát Sli không chỉ có mặt trong đời sống của người Nùng như một nét văn hóa mà còn mang tính chất tâm linh, nghi lễ như: Hát mừng đám cưới, khánh thành nhà mới, hát giao duyên, hát trong các lễ hội cầu mùa đầu xuân của người Nùng… Khi điệu Sli vang lên trầm bổng là lúc đồng bào Nùng đang đắm mình trong tiếng lòng của chính mình. Chẳng hạn, với niềm vui mừng ngày sinh nhật, người Nùng có bài "Mừng sinh nhật", trong đó, có đoạn: "… ngày lành tháng tốt mừng sinh nhật/ con cái nhà ông hiếu thảo lành/ tiền của gia đình không mấy tiếc/ mong sao trả được công dưỡng nuôi…”. Những làn điệu Sli cùng với lời ca tạo không khí vui tươi, phấn khởi, giúp cho con người thêm tin yêu cuộc sống.

Hết lòng với điệu Sli

Nghệ nhân Hà Thị Ven cho biết, từ lúc còn nhỏ, bà đã được nghe các anh chị, các cô, các bác trong làng hát Sli Sình Làng. Đặc biệt là những ngày đầu xuân năm mới, hoặc những đêm trăng sáng, nhiều đôi nam thanh nữ tú thường chia làm 2 nhóm (1 nhóm nam, 1 nhóm nữ) ngồi hát đối đáp với nhau. Ban đầu, bà tò mò nghe, rồi học lỏm hát theo. Dần dần, bà thuộc nhiều bài Sli và mê mẩn nó lúc nào không hay.

Và cứ thế, hằng ngày, Hà Thị Ven thường nhẩm hát Sli, rồi mỗi khi trong làng, trong xã tổ chức hát, bà thường đến xem và tranh thủ học lỏm. Chỗ nào không hiểu, không nhớ là bà hỏi các cụ bề trên, các anh, chị trong làng. Người biết ít thì dạy truyền miệng cho một vài câu, người biết nhiều thì dạy vài bài. Mặc dù thời điểm đó, bạn bè cùng trang lứa với bà đua nhau đi học hát tiếng Kinh, nhưng bà vẫn kiên trì học hát Sli của dân tộc mình. Có người còn chế diễu bà lại đi đam mê học điệu hát mà chẳng còn ai nghe nữa. Bà vẫn bỏ ngoài tai những lời giễu cợt ấy, vẫn mê mải học những làn điệu Sli của dân tộc mình mà "không giải thích được vì sao" - NNƯT Hà Thị Ven cho biết.

Với vốn Sli học được, Hà Thị Ven tích cực tham gia phong trào văn nghệ của làng, xã, nơi bà sinh sống. Dần dần, làng trên, xóm dưới đều biết tiếng cô Ven nhiệt tình, hát hay. Đặc biệt, trong "Hội thi Liên hoan dân ca các dân tộc tỉnh Lạng Sơn" tổ chức năm 1999, với chất giọng trong trẻo, mượt mà khi thể hiện làn điệu Sli, Hà Thị Ven đã xuất sắc đoạt Huy chương Vàng. Đây là dấu mốc quan trọng trong cuộc đời của Nghệ nhân Hà Thị Ven, tên tuổi bà đã được nhiều người yêu dân ca xứ Lạng biết đến. Người ta gọi bà là "Nghệ nhân Sli xứ Lạng".

Cũng từ đó, hằng năm, vào các dịp lễ hội, các sự kiện lớn trong và ngoài tỉnh, bà thường xuyên được mời hát Sli xứ Lạng. Đặc biệt, Tết Trung thu năm 2000, bà được mời tham gia giao lưu văn nghệ tại tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc. Hiện nay, bà là hội viên Hội Bảo tồn dân ca các dân tộc tỉnh Lạng Sơn (thuộc Trung tâm Văn hóa tỉnh Lạng Sơn), thường xuyên đi biểu diễn, làm giám khảo các cuộc thi, dạy hát Sli ở nhiều địa phương trong tỉnh.

Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần nghiên cứu phối hợp với Hội Bảo tồn dân ca tỉnh Lạng Sơn kiến nghị với các cấp, các ngành chức năng quan tâm đến công tác biên soạn giáo trình và mở các lớp dạy hát Sli cho thế hệ trẻ, bởi đây là lớp người kế cận lưu giữ bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá dân tộc.

NNƯT Hà Thị Ven đề nghị

Không chỉ sưu tầm những làn điệu Sli "vốn cổ" để giữ hồn cho dân tộc Nùng, nghệ nhân Hà Thị Ven còn sáng tác, đặt lời mới cho nhiều bài Sli để phù hợp với xã hội đương đại. Chẳng hạn như các chủ đề: Ca ngợi Đảng, Bác Hồ, về quê hương, về sự nghiệp đổi mới của đất nước và các đề tài về phòng chống các tệ nạn xã hội, tuyên truyền phòng chống HIV/AIDS … Không những thế, vì lời bài hát Sli thường là bằng tiếng địa phương nên khi tham gia diễn văn nghệ cho nhiều dân tộc khác nhau cùng nghe, nghệ nhân Hà Thị Ven thường có sáng kiến giới thiệu nội dung bài hát bằng tiếng phổ thông trước, sau đó mới biểu diễn. Và để bài hát Sli dễ đi vào lòng người nhất, "ngoài chất giọng tốt, phải tập trung, phải biết luyến láy, phải có sự cảm thụ văn học..." -  Nghệ nhân Hà Thị Ven chia sẻ.

Hiện nay, lớp trẻ người Nùng rất ít người hứng thú với hát Sli. Điều này khiến NNƯT Hà Thị Ven luôn trăn trở về thế hệ kế nghiệp hát Sli, làm sao đưa hát Sli vào thế hệ trẻ, để mỗi khi xã, huyện, tỉnh tổ chức các sự kiện đều được nghe các làn điệu dân ca mang hơi thở của dân tộc mình. Bên cạnh đó, hát Sli của người Nùng ở Lạng Sơn hiện nay vẫn chỉ được truyền dạy một cách tự phát, không có bất kỳ một cuộc khảo sát hay nghiên cứu, hoạt động nào được tổ chức phục vụ cho việc bảo tồn.

Khi được hỏi về dự định trong tương lai, NNƯT Hà Thị Ven không chút đắn đo cho biết, bà mong muốn có điều kiện mở lớp dạy đàn, hát các làn điệu dân ca của dân tộc mình cho lớp trẻ để giữ hồn cho dân tộc Nùng. Chúng tôi hy vọng rằng, mong ước giản dị ấy của bà sẽ sớm được thực hiện để những điệu hát truyền thống của dân tộc Nùng mãi được lưu giữ và phát huy trong đời sống hôm nay.

Thanh Thuận

Bình luận

ZALO