Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Chủ nhật, 11/04/2021 11:53 GMT+7

Nắng vàng mùa lúa rẫy

Biên phòng - Nghe tôi hỏi về nguồn gốc lúa rẫy, đồng bào dân tộc Pa Cô sống ở xã A Bung (huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị) đều mỉm cười và lắc đầu. "Đi tìm nguồn gốc của lúa rẫy ở nơi đây cũng như đi tìm cội nguồn của cây dâu da giữa Trường Sơn, khó lắm. Chỉ biết đời trước trỉa, đời sau giữ hạt và đến mùa sau lại gieo hạt xuống nương rồi chờ thu hoạch" - chị Kăn Tâm, thôn Cu Tài 1, xã A Bung nói với chúng tôi như thế. Lần theo tiếng nói, tiếng cười rộn ràng từ phía dãy đồi, chúng tôi cùng những người phụ nữ Pa Cô đeo gùi lên rẫy. Tiếng cười vẫn ngân vang, phá tan không khí tĩnh mịch nơi đại ngàn. Trước mắt chúng tôi hiện lên cảnh gặt lúa trên nương vui như ngày hội.

ru36_12
Những người phụ nữ Pa Cô thôn Cu Tài 2, xã A Bung, huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị cùng nhau lên rẫy. Ảnh: Lê Minh Hà

Cuộc sống sinh hoạt mùa vụ

Từ xa xưa, các dân tộc thiểu số trên địa bàn hai huyện Hướng Hóa và Đakrông (Quảng Trị) đã có truyền thống sản xuất lúa rẫy. Ngay cả một số đồng bào sinh sống ở vùng có điều kiện đất đai, nước tưới tiêu thuận lợi như các xã Mò Ó, Hải Phúc, thị trấn Krông Klang (huyện Đakrông) hay các xã Tân Thành, Tân Lập, Tân Long, thị trấn Khe Sanh (huyện Hướng Hóa), nhưng việc sản xuất lúa rẫy vẫn được duy trì khá phổ biến. Đồng bào làm lúa rẫy để thỏa mãn nhu cầu lao động và có cái ăn. Hơn nữa, đó là cách duy trì một hình thức sản xuất giản đơn nhưng có bề dày kinh nghiệm, không thua kém gì nền văn minh lúa nước ở đồng bằng.

Cứ bắt đầu vào tháng 3 âm lịch, trên dọc núi rừng Trường Sơn, đồng bào Vân Kiều, Pa Cô lên nương phát rẫy. Đến cuối tháng 4, đầu tháng 5, khi rẫy đã được đốt xong, dọn sạch để lại trên mặt đất một lớp tàn tro và bên dưới là phần đất khá màu mỡ. Lúc này, đồng bào bắt đầu trỉa hạt. Những chiếc gậy được vót nhọn chọc xuống đất và hạt lúa vàng từ tay người nông dân rơi xuống lỗ chờ ngày nảy mầm. Trong tất cả các ngành nghề tạo ra của cải vật chất cho xã hội thì nghề nông được ví là nghiệp đầy chờ mong. Đó là niềm hy vọng xanh, người nông dân chờ hạt lúa nảy mầm phát triển rồi mang đến một vụ mùa vàng bội thu.

Theo số liệu thống kê của Phòng Nông nghiệp huyện Đakrông, năm 2016, toàn huyện có 1.000ha lúa rẫy, trong đó, A Bung có 120ha, đứng thứ 3 trong tổng số 14 xã, thị trấn của huyện (sau Tà Rụt 160ha và A Vao 155ha). Địa phương này cũng là một trong số ít xã còn lưu giữ những giống cây lương thực bản địa và cách sản xuất truyền thống như: Dếp - giống lúa nếp, dếp Aham - nếp đỏ, dếp Cucha - nếp than, Ky sai - gạo tẻ, Tro Cuda - lúa gạo ngon để thiết đãi thông gia, Tro A Lao - giống lúa Lào...

Lịch sản xuất lúa rẫy của đồng bào Vân Kiều, Pa Cô lặp đi lặp lại theo một chu kỳ như hình thức của lịch nông nghiệp. Nó cũng nằm chung trong không gian văn hóa của đồng bào ở nơi đây. Từ xa xưa, lao động sản xuất đảm bảo cuộc sống chủ yếu của người Vân Kiều, Pa Cô dựa vào việc phát rẫy, làm nương. Mỗi năm một mùa rẫy, một mùa rẫy cũng được ghi nhớ như một năm. Đây là nguồn gốc cho sự tính tuổi của đồng bào.

Cách chọn vùng đất làm rẫy của đồng bào Vân Kiều, Pa Cô cũng khá "kén". Rẫy chọn để trỉa lúa phải là rẫy phát lần đầu, có độ mùn cao thì mới đảm bảo cho một vụ mùa thắng lợi. Tuy nhiên, nơi chọn đất làm rẫy thường là khu vực đồi núi có độ dốc cao, thường xảy ra hiện tượng xói mòn nên mỗi cái rẫy thường làm 1-2 vụ đầu, sau đó rẫy được "nghỉ" 2-3 năm, lúc này, cây cối mọc lên um tùm, đồng bào lại phát để làm rẫy. Đó là kinh nghiệm canh tác rút ra từ thực tiễn cuộc sống, nhưng đó cũng là nguyên nhân khiến đồng bào du canh du cư phát rừng làm rẫy.

Mặt khác, đó còn là sự hao phí sức lao động trong sản xuất. Ông Đoàn Ái Thu, nguyên cán bộ Ban Dân tộc tỉnh Quảng Trị, hiện sống ở thôn Cu Tài 2, xã A Bung chia sẻ với chúng tôi: "Đến mùa nương rẫy, tất cả các thành viên trong gia đình đều tham gia. Đây là công việc mang tính cộng đồng cao, lao động của gia đình này có thể giúp đỡ gia đình kia, làng bản này có thể hỗ trợ bản làng khác trong suốt mùa rẫy. Người Vân Kiều, Pa Cô xem việc trỉa lúa là thả hồn lúa về với đất. Trước khi trồng lúa phải làm lễ xin bỏ giống và sau khi gặt xong phải cúng thần lúa. Do điều kiện đất đai để trồng lúa nước không có, muốn đảm bảo phần nào lương thực cung cấp cho nhu cầu cuộc sống nên đồng bào Vân Kiều, Pa Cô vẫn duy trì việc phát nương làm rẫy. Kể ra, đây là công việc nặng nhọc và tốn nhiều công sức".

Lúa mới về khắp bản làng

Hành trình mùa vụ của người Vân Kiều, Pa Cô rất đỗi gian nan. Nếu như trong câu ca làm nên một hạt lúa thông thường phải đánh đổi tới "chín giọt mồ hôi" thì việc làm ra hạt lúa trên nương rẫy của người Pa Cô trên địa bàn xã A Bung của huyện Đakrông gian nan gấp 10 lần như thế. Khi hạt lúa về làng thì đôi vai của người đàn bà đã mỏi.

Chị Hồ Thị Ba, 42 tuổi, ở thôn Cu Tài 2, xã A Bung tâm sự với chúng tôi khi gùi lúa về tận ngôi nhà sàn nhỏ bé nằm cạnh bìa rừng: "Nhà chị năm nay bỏ giống 3 thúng, gặt về được 10 gùi. Nhà có 6 miệng ăn, chừng đó lúa gạo không đủ ăn nhưng không làm thì không có. Ngoài việc trồng lúa rẫy, chị còn trồng thêm mì (sắn) để bán lấy tiền mua gạo". Chị Hồ Thị Nghỉ, người ở cùng bản với chị Ba chia sẻ thêm: "Cực khổ chi cũng được, lúa rẫy tạo ra thứ gạo sạch, làm lúa rẫy không phân bón, không thuốc trừ sâu, không thuốc kích thích nên đảm bảo cho sức khỏe. Mùa này lúa về khắp bản làng. Gặt lúa xong bản làng chọn ngày cúng lúa mới, đó gọi là lễ hội A za".

Canh tác lúa rẫy là hình thức sản xuất chính trong năm của người Vân Kiều, Pa Cô. Mùa lúa rẫy quyết định sự no - đói của đồng bào. "Thần lúa cho gia đình, cho dân làng no thì được no, ngược lại thì phải chịu đói. Thông thường, vào cuối tháng 11, đầu tháng 12, dân làng tổ chức lễ hội A za (Tết mừng lúa mới) để cảm ơn thần lúa đã cho dân bản bát cơm và cũng để cầu nguyện cho vụ mùa năm sau lúa được tốt tươi, nặng hạt" - chị Nghỉ cho hay.

Sản xuất nông nghiệp thường mang tính đoàn kết cộng đồng cao. Điểm đặc biệt của Tết mừng lúa mới chính là sự quy tụ của cộng đồng, thể hiện tình đoàn kết dân tộc, sự biết ơn trời đất. A za là lễ hội mùa màng, mang hy vọng mới vào thành quả lao động nông nghiệp của đồng bào giữa núi rừng Trường Sơn. Đối với họ, sự chờ mong vào mùa màng là niềm lạc quan, hy vọng vào tương lai.

Cứ đến tháng Chạp là núi rừng Trường Sơn thơm mùi cơm mới. Lúc này, lễ hội A za của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô được tổ chức từ thôn này đến thôn khác, từ xã này đến xã khác. Dịp này con cháu dù ở xa mấy cũng về. "Năm ngoái, 120 hộ dân của hai bản Cu Tài 1 và Cu Tài 2 đều tổ chức lễ hội A za vào cùng một thời điểm. Cứ mỗi năm một lần, A za được tổ chức vào tháng 12, đây là lễ hội cúng Thần lúa với lời cầu mong cho mùa màng năm sau được tốt tươi" - già làng Vỗ Nghìn, trưởng dòng họ Par Tar, ở Cu Tài 1, xã A Bung tâm sự với chúng tôi. Già còn cho biết thêm, lễ hội A za hết sức quan trọng đối với đồng bào Pa Cô ở A Bung, bởi đây là dịp cầu nguyện cho con cháu trong dòng họ được mạnh khỏe để lên nương, lên rẫy; cảm ơn Thần lúa vì đã mang tới cho con cháu trong dòng họ bát cơm đầy, có cái ăn no bụng; cảm ơn trời, đất, ơn nước, ơn hồn người đã phù hộ cho mùa màng tốt tươi. Sau lễ hội A za, đồng bào tiếp tục lên rừng tìm chỗ đất tốt để gieo hạt".

Lúa rẫy bây giờ không còn mang đến cho đồng bào Vân Kiều, Pa Cô trên dải Trường Sơn cuộc sống no đủ như trước đây. Phần vì chất lượng giống ngày càng thoái hóa, phần vì đất đai canh tác bạc màu... Nhưng đến nay, đồng bào vẫn làm lúa rẫy, đó không chỉ là công việc gìn giữ cho một hình thức sản xuất có từ lâu đời, mà còn là ý thức giữ gìn văn hóa nông nghiệp trong đồng bào thật đáng trân quý. Những ngày đầu đông se lạnh, chúng tôi đi dọc những bản làng của núi rừng Trường Sơn. Khắp các bản làng rộn ràng như ngày hội. Những tia nắng hiếm hoi của mùa đông đổ lên những nương lúa vàng và nụ cười tươi xinh của sơn nữ khiến mùa đông không còn lạnh giá.

Lê Minh Hà

Bình luận

ZALO