Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ sáu, 24/09/2021 01:36 GMT+7

Mường Lống - bản hùng ca bất tử

Biên phòng - Nằm ở độ cao trên 1.485m, quanh năm sương mù bao phủ, nhiều người ví Mường Lống là "Sa Pa” của xứ Nghệ. Mường Lống đẹp, nhưng ẩn sâu dưới lớp sương mờ là biết bao câu chuyện chất chứa nỗi đau và cả bản anh hùng ca bất tử mà chỉ có những con người nơi đây mới hiểu...

qma1_14a
Ông Và Phái Tểnh kể chuyện truyền thống hào hùng của vùng đất Mường Lống cho các cháu học sinh. Ảnh: Tiến Đông

Từ thị trấn Mường Xén (Kỳ Sơn, Nghệ An), vào đến Mường Lống ngót 50 cây số. Xã Mường Lống chủ yếu người Mông sinh sống, có họ hàng, thân tộc với người Mông bên kia biên giới. Người Mông vốn rất biết cách chọn vùng đất để cắm dao, họ chọn vùng đất này vì hợp cho cây anh túc phát triển. Nơi đây từng được xem là thủ phủ của thuốc phiện. Những rẫy hoa "phù dung" nở bạt ngàn trên ngọn núi cheo leo ướt lạnh luôn cho thứ keo mủ mê hoặc con người. Vào mùa, dân buôn thuốc phiện lại rầm rộ dắt ngựa nối đuôi nhau vượt cổng trời để vào Mường Lống thu mua bằng hết. Bao đời, cây thuốc phiện đã làm nghèo kiệt đất đai, mòn mỏi lòng người Mường Lống.

Nhưng Mường Lống lại bắt nguồn từ tiếng Thái - nghĩa là "đi lạc". Chuyện kể rằng, xưa vùng này rừng rậm âm u, đứng ở thung lũng ngước mắt nhìn lên toàn thấy bóng núi. Đi từ đầu đến cuối thung lũng, đi miết rồi vẫn quay về nơi cũ. Thế nên gọi là "Lống tang" - đi lạc. Trước đây Mường Lống thuộc huyện Tương Dương, đến năm 1961, khi Tương Dương chia tách thì thuộc huyện Kỳ Sơn. Năm 1977, Mường Lống sáp nhập thêm xã Mường Thù nhưng vẫn giữ tên gọi Mường Lống.

Người Mông ở Mường Lống có 7 họ chính cùng sinh sống. Họ cố kết cộng đồng bằng những phong tục, sống quần tụ trong các bản làng cheo leo bên sườn núi. Người Mông nói chung và ở Mường Lống nói riêng có một lối suy nghĩ rằng, người cùng họ sẽ không bao giờ cưới nhau, dù họ ấy xa tít tắp tận bên Lào. Thế nhưng, anh em con cô con cậu trong một bản thì có thể cưới nhau bình thường. Đến nỗi ông Lỳ Pà Chò, nguyên Chủ tịch và Bí thư xã Mường Lống phải buông tiếng thở dài: "Khổ lắm. Suy nghĩ cổ hủ đó đến giờ vẫn chưa sửa được. Cứ thế, hôn nhân cận huyết làm suy thoái giống nòi. Do họ nghĩ con gái khi đã gả chồng thì mang họ khác rồi. Khi khác họ thì có thể quay về lấy nhau mà không bị ngăn cấm".

Ngày qua ngày, mây vẫn vờn bay trên thung lũng tạo cho Mường Lống một nét rất riêng, một cảm nhận khí hậu của 4 mùa chỉ trong một ngày. Nhưng Mường Lống từng mang trong mình nỗi đau chất ngất. Ấy là đêm 24-6-1964, một trận tàn sát kinh hoàng của phỉ Châu Phà (vua trời) đã cướp đi sinh mạng của 21 công nhân đang làm việc tại Trại dược liệu Mường Lống thuộc Ty Lâm nghiệp Nghệ An.

"Chắc là do số phận run rủi mà tôi trở thành một người duy nhất còn sống trong khi anh em đều hy sinh" - Ông Lê Văn Toản (hiện đang sống ở Kỳ Sơn), nhân chứng sống duy nhất trong vụ thảm sát Trại dược liệu Mường Lống nhớ lại. Ông Toản sinh năm 1940, quê ở Mỹ Thành (huyện Yên Thành, Nghệ An). Sinh ra vào thời đói khổ, ông theo đoàn dân công mở đường đặt chân lên Kỳ Sơn. Năm 1962, Trại dược liệu Mường Lống được xây dựng, ông trở thành một trong 30 công nhân đầu tiên.

Thời gian này, Mường Lống là địa bàn hoạt động ác liệt của phỉ Châu Phà do tên Già Xay Xua cầm đầu. Trại được trang bị 5 khẩu súng trường để thủ thân. Tiếng là trang bị nhưng không ai muốn phải sử dụng súng một chút nào. Thế nhưng, điều không muốn cũng đã đến, đêm 24-6-1964, vừa thiu ngủ thì ông Toản nghe tiếng nổ chát chúa phía trước trại. Biết bị phỉ tập kích, ông nép mình vào cột nhà rồi hô hoán mọi người dậy. Có người vừa vùng ra khỏi chăn thì đã đổ ụp xuống bởi trúng đạn bất ngờ của bọn phỉ. Có người chưa hiểu chuyện gì thì đã nằm yên bất động.

Sau đợt tấn công đầu tiên trong đêm, đến mờ sáng thì chúng quay lại, vừa tiến vào, vừa vãi đạn vào chỗ nghi ngờ. Nấp trong lán, ông Toản giữ chặt khẩu súng nhắm vào kẻ đi đầu rồi bóp cò. Lần lượt từng tên phỉ bị hạ gục. Thấy đồng bọn liên tiếp bị dính đạn, toán phỉ ngồi thụp xuống rồi tháo chạy. Đến trưa thấy không còn động tĩnh gì, ông Toản lết chiếc chân bị thương ra cửa, hô hoán mọi người đến giúp. Lúc ấy mới biết trong đêm, không chỉ Trại dược mà tất cả các cơ quan đóng ở Mường Lống đều bị phỉ tấn công và đều có người thương vong.

Đêm ấy đã có 21 công nhân của Trại thiệt mạng. Nén đau thương, ông cùng dân bản chôn cất những đồng đội xấu số. Biết tin Mường Lống bị phỉ tấn công, bộ đội, Công an nhân dân vũ trang từ các đồn và ở thị trấn Mường Xén ngay lập tức vào yểm trợ. Do chỉ có duy nhất một con đường độc đạo dẫn vào Mường Lống nên các cuộc giao tranh giữa bộ đội, Công an nhân dân vũ trang Nghệ An với các toán phỉ diễn ra rất ác liệt.

Giờ đây, khoảnh đồi phía sau Trại dược liệu Mường Lống đã xây dựng một nghĩa trang và hương khói chu toàn. Nhiều liệt sĩ đã được thân nhân đưa về xuôi, nhưng vẫn còn đó những ngôi mộ không xác định được tên tuổi. Đây vẫn là điều khiến ông Toản cảm thấy day dứt nhất.

Trong thời gian ở Mường Lống, tôi tìm đến ông Và Phái Tểnh - nguyên Bí thư Đảng ủy xã Mường Lống để được nghe nhiều hơn những câu chuyện về mảnh đất này. Ông Tểnh là bố của Anh hùng, liệt sĩ Và Bá Giải. Ông sinh ở Lào năm 1948, sau đó theo chân bố mẹ về Mường Lống. Ông bảo ngày xưa, người Mông theo lời phỉ Châu Phà, tin rằng nếu đi theo chúng sẽ có tiền, có thuốc phiện mà không phải làm gì cả. "Dân ta đi rẫy cuốc đất đào lên thấy tiền, thấy thuốc nên tin theo. Nhưng sau đó mới biết là nó lấy của người này, đem đi ra chôn ở rẫy cho người khác đào lên, cứ thế để dụ dân đi theo phỉ. Từ đó, chẳng ai tin nữa" - Ông Tểnh bảo.

459w_14b
Mường Lống được ví như "Sa Pa” của xứ Nghệ. Ảnh: Tiến Đông

Nhà ông Tểnh có 9 người con, 7 gái, 2 trai. Anh Và Bá Giải là con trai thứ 2 trong gia đình, sinh năm 1975. Năm 1992, sau khi tốt nghiệp Trung học phổ thông, anh tình nguyện tham gia vào lực lượng BĐBP. Ngày 26-7-2004, Trung úy Và Bá Giải khi đang làm nhiệm vụ trinh sát tuần tra địa bàn Đồn BP Tam Hợp quản lý (gồm 2 xã Tam Hợp và Tam Quang, huyện Tương Dương) đã bị một toán phỉ đang tìm cách xâm nhập biên giới bắn trả và hy sinh.

Một ngày sau khi Trung úy Giải hy sinh, ông Tểnh đang điều hành buổi tọa đàm kỷ niệm Ngày Thương binh liệt sĩ, thấy xe của Biên phòng đến, linh tính mách bảo ông rằng điều xấu nhất đã xảy ra với con trai mình. Lẳng lặng giấu vợ, ông lên xe BĐBP đi ra thị trấn. Ông bảo đó là số phận. Trước hôm hy sinh vài ngày, anh Giải có ghé về thăm nhà và nói với ông là con chuẩn bị đi học, nhưng tình hình khu vực phức tạp nên xin gác lại một năm. Ông cũng giục con trai lấy vợ. Trước mặt bố mẹ, anh hứa cuối năm sẽ kiếm cho ông bà đứa con dâu. Nhưng lần lữa mãi, vì lo các em đang còn ăn học, sợ cưới vợ về sẽ thêm gánh nặng cho gia đình. Đến lúc hy sinh, anh vẫn còn mắc nợ bố mẹ mình một lời hứa...

Mường Lống ngày nay đã đổi khác hơn rất nhiều so với mấy chục năm trước. Những rẫy thuốc phiện đã bị phá bỏ, thay vào đó là mận, đào ngon nức tiếng đẹp quanh năm. Ông Và Nỏ Vừ, Chủ tịch UBND xã nói như reo: "13 bản thì bản nào đời sống cũng khấm khá hơn nhờ chăn nuôi bò, gà đen cho thu nhập cao. Hằng ngày, thương lái dưới xuôi đánh xe lên mua bò cứ nườm nượp. Mừng lắm!". Trên đất Trại dược liệu Mường Lống năm xưa nay được Tập đoàn TH đầu tư hàng chục tỷ đồng trồng cây dược liệu. Trong căn nhà tình nghĩa của Anh hùng, liệt sĩ Và Bá Giải cũng luôn rộn tiếng cười con trẻ. Căn nhà đã trở thành địa chỉ đỏ để con em người Mông học tập noi gương.

Dấu tích núi Pháp, hang Mỹ, Trại dược vẫn còn, nhưng nỗi đau thì đã khép miệng. Người Mường Lống hiên ngang vươn lên giữa cái đẹp mờ ảo của sương giăng, mây phủ - Một "Sa Pa của xứ Nghệ"...

Tiến Đông

Bình luận

ZALO