Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ sáu, 28/01/2022 12:56 GMT+7

“Mạch ngầm” văn hóa vùng biên giới

Biên phòng - Những năm qua, ở các vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), biên giới, có những người luôn lặng thầm gìn giữ, bảo tồn, phát huy các giá trị các văn hóa của dân tộc mình. Họ chính là những “mạch ngầm” văn hóa nơi biên giới, góp phần giữ gìn những di sản tốt đẹp mà cha ông đã đóng góp trí tuệ, mồ hôi, xương máu vun đắp, tạo dựng qua các giai đoạn lịch sử.

Bài 1: Những “ngọn đuốc truyền lửa” văn hóa dân tộc

Đảng và Nhà nước luôn quan tâm đến vấn đề bảo tồn, phát triển văn hóa các DTTS và luôn nhất quán khẳng định, văn hóa các DTTS là một bộ phận không thể tách rời trong nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ban hành và thực hiện đã góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời tạo động lực để phát triển đời sống kinh tế, xã hội, ổn định chính trị, quốc phòng, an ninh vùng đồng bào DTTS.

Nghệ nhân cao tuổi người Dao Thanh Phán ở Bình Liêu, Quảng Ninh truyền dạy kỹ thuật thêu trên thổ cẩm cho người trẻ. Ảnh: Thanh Thuận

Theo UNESCO: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”.

Hay một cách hiểu thông thường khác cũng rất phổ biến: Văn hóa là cách sống bao gồm phong cách ẩm thực, trang phục, tiếng nói, cách cư xử và cả đức tin, tri thức được tiếp nhận... Văn hóa vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội. Việc giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc là một chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta, đã nêu trong các văn kiện của các kỳ đại hội của Đảng.

Vùng đồng bào DTTS, miền núi, biên giới ở nước ta có hệ thống di sản văn hóa vô cùng phong phú. Nơi đây còn là vùng văn hóa đa dạng với nhiều sắc thái văn hóa đặc sắc, hấp dẫn. Nơi đây cũng là vùng biên cương, là “phên dậu”của Tổ quốc với vị trí chiến lược hết sức quan trọng về chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Đồng bào có khi sinh sống tập trung thành từng thôn, bản, có khi rải rác, đan xen nhưng vẫn tạo thành nhiều tộc người với bản sắc văn hóa riêng, còn lưu giữ được các giá trị văn hóa đặc sắc.

Thực hiện các chủ trương, nghị quyết của Đảng, nhất là Đề án “Bảo tồn, phát triển văn hóa các DTTS Việt Nam đến năm 2020”, các cấp, ngành, địa phương cùng người dân ở vùng DTTS, miền núi, biên giới luôn chú trọng, nỗ lực bảo tồn, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc mình để bản sắc văn hóa tốt đẹp không bị mai một. Vì thế công tác bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS luôn được quan tâm, chú trọng.

Ở các làng, bản vùng đồng bào DTTS, biên giới, các nghệ nhân, già làng, trưởng thôn, trưởng bản, bí thư chi bộ thôn, bản, trưởng dòng họ… chính là người nắm giữ những giá trị quý báu của các bậc tiền nhân của dân tộc mình. Họ là những người có kiến thức ở cấp độ rất cao, cần thiết cho việc biểu diễn hay sáng tạo các yếu tố của di sản văn hóa phi vật thể. Vì tình yêu với những giá trị tốt đẹp mà tổ tiên để lại mà những nghệ nhân, già làng, trưởng bản đã dành cả cuộc đời sưu tầm, gìn giữ, lưu truyền văn hóa của dân tộc.

Họ cũng chính là những “ngọn đuốc truyền lửa” về những di sản quý báu của dân tộc mình cho các thế hệ con cháu. Họ giữ vai trò quan trọng trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản, là lực lượng nòng cốt trong việc cùng cộng đồng sáng tạo những giá trị mới về văn hóa trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc văn hóa truyền thống của dân tộc mình và văn hóa các dân tộc khác phù hợp để làm giàu cho văn hóa từng dân tộc.

Những nghệ nhân sinh sống, “ăn đời ở kiếp” nơi miền núi, biên giới, không chỉ luôn kiên cường bám bản, giữ đất mà còn luôn ý thức gìn giữ, bảo tồn bản sắc dân tộc mình. Cuộc sống của họ diễn ra một cách tự nhiên nên việc bảo tồn cũng xuất phát từ phong tục gia truyền. Cứ cha truyền con nối, đời trước dạy cho đời sau, người già dạy người trẻ. Qua những buổi gặp gỡ, trò chuyện, biểu diễn văn nghệ, nhiều người dân trong thôn, bản đều biết đến di sản và coi đó là niềm tự hào của dân tộc, bản làng mình.

Không chỉ gìn giữ trang phục, các làn điệu dân ca, các tục lệ, nghi lễ, lễ hội… của dân tộc mình, các nghệ nhân, già làng, trưởng bản còn quan tâm đến việc bảo tồn, gìn giữ những giá trị của ngôn ngữ dân tộc. Với đồng bào các DTTS, ngôn ngữ và chữ viết có vai trò rất quan trọng trong đời sống của họ. Nó không chỉ được sử dụng để giao tiếp, mà còn phản ánh đậm nét đời sống văn hóa, phong tục tập quán, kinh nghiệm sản xuất của bà con.

Thế nhưng, trong dòng chảy của đời sống hiện đại, ngôn ngữ của đồng bào đang ít nhiều bị mai một, thậm chí còn có hiện tượng lãng quên trong một bộ phận lớp trẻ. Trước thực trạng đáng buồn đó, nhiều người già, nghệ nhân vùng đồng bào DTTS đã tự đứng ra mở lớp dạy tiếng, dạy chữ cho lớp trẻ chỉ để “bọn trẻ không quên tiếng mẹ đẻ của chúng”.

Bên cạnh đó, nhiều văn nghệ sĩ, nghệ nhân người DTTS đã tích cực sáng tác thơ, văn, bài hát bằng tiếng dân tộc mình để cho chính đồng bào đọc, hát, lưu truyền như: Nhà thơ Nông Quốc Chấn, Bàn Tài Đoàn, Dương Thuấn, Y Phương… sáng tác thơ, ca bằng tiếng Tày, Nùng, Dao. Đây là một trong những phương thức bảo tồn chữ viết tốt nhất, đã góp phần rất lớn vào việc gìn giữ, bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào các dân tộc.

Nghệ nhân lý Liền Siểu (bên trái) cùng người dân trong thôn tích cực nghiên cứu sách cổ của người Dao. Ảnh: Thanh Thuận

Bằng những kinh nghiệm, sự hiểu biết của mình, các nghệ nhân, già làng, trưởng bản sinh sống ở vùng đồng bào DTTS, biên giới đã góp phần đáng kể vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Họ là nhân tố quan trọng trong việc xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân; giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tích cực vận động bà con trong các thôn, bản thực hiện tốt chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của nhà nước, đẩy lùi và tiến tới xóa bỏ các hủ tục lạc hậu, ngăn chặn, các tệ nạn xã hội, góp phần xây dựng nếp sống văn hóa lành mạnh, tiến bộ ở vùng DTTS, đóng góp thiết thực vào các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng…

Khi đã được Nhà nước vinh danh là Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể thì họ chính là “báu vật nhân văn sống”, đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn, truyền giữ, phát huy văn hóa của tộc người nói riêng và đa dạng văn hóa Việt Nam nói chung.

Ngày nay, truyền thống văn hóa, bản sắc văn hóa của từng dân tộc không chỉ được bảo tồn, khai thác, mà còn mở rộng, giao lưu văn hóa giữa các dân tộc khác thông qua các hình thức tổ chức hội diễn, lễ hội, triễn lãm, các ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch vùng, miền (Ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch các dân tộc vùng Tây Bắc; Ngày hội văn hóa, thể thao các dân tộc vùng Đông Bắc; Ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch các dân tộc vùng Tây Nguyên…).

Lễ hội truyền thống tiêu biểu cũng được thường xuyên duy trì, khôi phục theo phong tục, tập quán của từng dân tộc. Nhờ vậy mà thế hệ trẻ càng biết trân trọng, giữ gìn và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc hơn. Do đó, nhiều giá trị văn hóa truyền thống và di sản văn hóa của dân tộc được kế thừa, bảo tồn và phát triển. Nhiều tấm gương sáng trong phong trào thi đua yêu nước, phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" đã được biểu dương, lan tỏa trong đời sống xã hội, củng cố niềm tin của nhân dân đối với sự nghiệp xây dựng nền văn hóa nói riêng, xây dựng và phát triển đất nước nói chung.

Có thể nói, mỗi nghệ nhân, già làng, trưởng bản nơi miền núi, biên giới như một chiến sĩ trên mặt trận văn hóa, tinh thần, gìn giữ hồn cốt, tâm hồn, bản sắc văn hóa của dân tộc mình, góp phần làm nên diện mạo nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Bài 2: Đam mê gìn giữ di sản văn hóa nơi biên giới

Thanh Thuận

Bình luận

ZALO