Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ tư, 30/11/2022 01:06 GMT+7

Inrasara - nhà nghiên cứu người Chăm ham xê dịch để sáng tạo

Biên phòng - Ham xê dịch, yêu cuộc sống tự do, chàng thi sĩ người Chăm lãng tử năm xưa giờ đã trở thành một nhà nghiên cứu văn hóa với một gia tài chữ nghĩa đồ sộ. Ở tuổi 65, người ta vẫn mời ông ngồi vào ghế này, ghế nọ với những ràng buộc về trách nhiệm và lương bổng, nhưng ông kiên quyết từ chối để được tận hưởng một cuộc sống tự do và làm những điều mình thích. Người đàn ông “chơi ngông” ấy là Inrasara, tên khai sinh là Phú Trạm.

Ông Inrasara (ngoài cùng, bên phải) cùng các vị chức sắc và đồng bào Chăm trong Lễ hội Katé tại Ninh Thuận. Ảnh: Ngọc Ánh

Xê dịch để sáng tạo

Trong những cuộc chuyện trò văn chương, Inrasara không ngại tự nhận mình là con mọt sách. Mọt sách nhưng luôn xê dịch chứ không cặm cụi đóng khung một chỗ. Đi đâu, làm gì, ông cũng mang theo một “mớ sách” để đọc và chắt lọc lại những ý tứ bổ ích rút ra từ những cuốn sách. Niềm đam mê này có lẽ được truyền lại từ người cha nông dân mẫu mực, hiền từ nhưng rất ham mê sách cổ của ông.

Từ khi ông chưa cắp sách đến trường, nhiều đêm, mấy cha con ông thường ra sân thôn hóng gió. Ông được nghe cha ngâm nga Ariya Glơng Anak - một thi phẩm văn học cổ điển Chăm nổi tiếng, từ đó, ông đã thuộc lòng. Ông đọc rất nhiều sách. Từ Đông-Tây kim-cổ ông đều “ghiền”, nhưng đặc biệt ông “khoái” sách triết học. Có lẽ vì thế mà từ tuổi hai mươi, chàng thi sĩ người Chăm đã đắm mình trong tư tưởng của 2 nhà triết gia: Nietzsche và Krishnamurti - lúc nào cũng ở trong tư thế của kẻ sẵn sàng vứt bỏ tất cả để lên đường nhập cuộc sáng tạo với cái mới.

Chính tư tưởng này đã thúc đẩy chàng sinh viên “gàn dở” đang học năm thứ hai, Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh bỗng dưng bỏ ngang để trở về quê hương làng Cakleng (Ninh Thuận) làm nông dân vào năm 1978. Rồi người nông dân ham chữ nghĩa ấy được mời vào Ban Biên soạn sách chữ Chăm - Thuận Hải (tỉnh Ninh Thuận cũ). Làm việc được 4 năm, “chàng ngông” lại quyết định rời bỏ để trở lại sống đời nông dân.

7 năm sau, Inrasara nhận lời mời vào làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Việt Nam-Đông Nam Á (thuộc Trường Đại học Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh). Được một thời gian, cảm thấy gò bó trong không gian văn phòng chật hẹp, bức bối, thui chột khả năng sáng tạo..., “chàng ngông” lại quyết định vứt bỏ tất cả để đi tìm 2 chữ: Tự do. Vài đồng nghiệp của ông lúc đó đã trách Inrasara hâm dở, kiêu ngạo, song ông bỏ ngoài tai, bởi chỉ có bản thân Inrasara mới hiểu mình cần gì, muốn gì.

Sau này, trong tập thơ “Tháp nắng”, xuất bản năm 1996, thi sĩ đã trải lòng thổ lộ nỗi trăn trở, giằng xé của thi nhân trong hành trình “thoát xác” để nhập cuộc sáng tạo cái mới.

Canh giữ chòi trên cánh đồng ngôn ngữ

Yêu tự do, ham thích cuộc sống xê dịch, nhưng tại cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận, hiếm một người con nào ý thức sâu sắc về bổn phận, trách nhiệm của bản thân đối với di sản văn hóa của cha ông như Inrasara.

Thời còn đi học ở thị xã Phan Rang, vào mỗi chiều thứ Bảy, thay vì “xuất trại” (ký túc xá Pô-Klong) về quê như các bạn, Inrasara lang thang đến các làng Chăm: Phước Nhơn, Thành Tín, Văn Lâm, Hữu Đức... chỉ để lắng nghe bà con nói chuyện, nghe cãi vã nhau và lượm lặt từ ngữ, ghi chép dày đặc vào cuốn sổ tay nho nhỏ. Cuộc sưu tầm ngôn ngữ và các văn phẩm của người Chăm được ông miệt mài duy trì trong nhiều năm.

Trong tập thơ “Tháp nắng”, ông tự sự: “Một câu tục ngữ, một bài ca dao/Nửa bài đồng dao-một trang thơ cổ/Tôi tìm và nhặtnhư đứa trẻ tìm nhặt viên sỏi nhỏ/ (những viên sỏi người lớn lơ đãng dẫm qua)/ Để xây lâu đài cho riêng mình tôi ở/ Lâu đài một ngày kia họ ghé đụt mưa - chắc thế!”.

Cho đến khi lên thành phố Hồ Chí Minh học đại học, Inrasara đã sở hữu trong tay hàng trăm bản văn phẩm viết tay và một vali đầy... sách. Inrasara tâm sự: “Không ít bạn trách tôi mất thời giờ cho tiếng Chăm/ Có bao lăm kẻ đọc rồi ai còn nhớ”. Song, ông tuyên bố: “Nhưng tôi muốn phí cả cuộc đời cho nó/ Dù chỉ còn dăm ba người/ Dù chỉ còn một người/ Hay ngay cả chẳng còn ai nữa” (Tháp nắng).

Tagalau - sân chơi cho người trẻ

Mấy chục năm “bách nghệ mưu sinh” qua các nghề: Cày thuê, trồng nho, thú y, dạy học, kế toán, nghiên cứu, kinh doanh..., lúc ở Ninh Thuận, lúc tá túc ở thành phố Hồ Chí Minh, Inrasara “làm việc như điên” chỉ để “nuôi” việc viết lách. Thành quả suốt mấy chục năm miệt mài lao động nghiêm túc đó đã được làng văn, làng báo Việt Nam ghi nhận.

Năm 1996, tập thơ đầu tay “Tháp nắng” ra đời lập tức giành được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam. Tiếp đến là sự xuất hiện các tập thơ “Sinh nhật cây xương rồng” (Giải thưởng Hội Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam năm 1998); “Hành hương em” (năm 1999); “Lễ tẩy trần tháng Tư” (Giải thưởng Văn học Đông Nam Á năm 2005); “Chuyện 40 năm mới kể”...

Ngoài ra, Inrasara còn có mấy chục cuốn sách tiểu luận, phê bình văn học và nhiều công trình nghiên cứu văn hóa Chăm. Trong đó, công trình “Văn học Chăm khái luận” được nhận giải thưởng của Trung tâm Lịch sử và Văn minh Đông Dương, thuộc Trường Đại học Sorbonne (Pháp). Công trình nghiên cứu “Văn học Chăm” 3 tập; 4 từ điển song ngữ Chăm - Việt; “Tiểu luận Văn hóa - Xã hội Chăm, nghiên cứu và đối thoại”; “Minh triết Chăm”...

Từ năm 2000 đến 2014, được sự hậu thuẫn về kinh phí của Công ty TNHH INRAHANI (chuyên dệt và bán các sản phẩm thổ cẩm Chăm) do chị Trà Ma Hani (vợ ông) quản lý, Inrasara đã đứng ra chủ biên, tổ chức xuất bản được 14 tuyển tập các sáng tác-sưu tầm-nghiên cứu văn học, nghệ thuật Chăm mang tên Tagalau (Bằng lăng). Mỗi tập Tagalau dày khoảng 250 trang, được xuất bản mỗi năm 1 hoặc 2 số tùy theo kinh phí và số lượng bài. Ông cho biết, trung bình in mỗi số Tagalau, ông lỗ khoảng 8 triệu đồng (in 1.000 cuốn, bán khoảng 200 cuốn, còn lại là biếu, tặng). Lỗ nhưng vẫn làm, bởi ông muốn tạo một sân chơi, một diễn đàn cho những cây bút trẻ người Chăm cũng như các dân tộc khác (viết về người Chăm) thử sức.

Ông Inrasara bộc bạch: “Tagalau là một món quà nhỏ mà tôi muốn dành tặng cuộc đời. Đây là mảnh đất tôi dồn sức nhiều nhất và dù đang chạy trơn tru, tôi cũng trao cây gậy cho thế hệ mới vào năm 2014. Các bạn trẻ Chăm tiếp quản sẽ tiếp tục tạo sân chơi cho các thế hệ và làm cầu nối vòng tay bạn bè bốn phương, giới thiệu sâu hơn văn hóa dân tộc, đồng thời, khám phá nhiều khuôn mặt mới của văn chương Chăm cho văn học Việt Nam tương lai”.

Hiện nay, mặc dù đã bước qua tuổi lục tuần, Inrasara vẫn miệt mài với việc nghiên cứu và truyền bá văn hóa dân tộc Chăm. Chia sẻ về dự định sắp tới, ông cho rằng, mình còn “nợ” dân tộc Chăm hàng loạt công trình nghiên cứu. Tất cả vẫn được ông ấp ủ để chờ ngày “khai sinh”.

Ngọc Ánh

Bình luận

ZALO