Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Chủ nhật, 11/04/2021 02:51 GMT+7

Hun hút Thổ Hà

Biên phòng - Làng Thổ Hà, xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang không chỉ được biết đến là một ngôi làng cổ với một quần thể kiến trúc, văn hóa hết sức độc đáo, mà còn ẩn chứa những điều đến khó tin. Là vùng nông thôn nhưng dân cư ở đây đông đúc chẳng khác nào thành phố, người dân không có ruộng, môi trường sống chật hẹp, người chết cũng khó tìm chỗ an táng, trẻ em không có sân chơi và giá đất thì cao ngất ngưởng... Đó là những nỗi khổ chưa có lời giải tại làng cổ bên bờ Bắc sông Cầu.

egba_14a
 Ở Thổ Hà, các con ngõ chỉ đủ cho 2 người đi bộ tránh nhau.  Ảnh: N. Hưởng

Môi trường sống chật chội

Không nhớ hết bao nhiêu lần tôi đã đặt chân đến làng Thổ Hà nhưng lần này trong tôi lại gợn lên những băn khoăn, trăn trở. Đằng sau vẻ bình dị, mộc mạc của làng quê thuần Việt ấy là những vấn đề nhức nhối chưa dễ gì giải quyết. Trong con mắt của các nhiếp ảnh gia, Thổ Hà là nguồn cảm hứng sáng tác vô tận của các nghệ sĩ, đem lại rất nhiều bức hình có giá trị văn hóa, lịch sử. Không những thế, rất nhiều nhóm bạn trẻ ở Hà Nội thường rủ nhau về đây dã ngoại, có không ít cặp tình nhân đã chọn cho mình một "bố cục" đẹp trong bộ ảnh cưới trăm năm.

Bước qua chiếc cổng làng óng màu thời gian với bức đại tự: "Thổ chi tân" là vào không gian đậm đặc văn hóa cổ. Phong cảnh Thổ Hà hôm nay so với 10 năm trước dường như không thay đổi là bao, có chăng chỉ là xuất hiện thêm nhiều xe cộ và dân cư đông đúc hơn. Các con đường xương cá ở đây sâu hun hút, nhỏ hẹp, có khi chỉ đủ cho hai người đi bộ tránh nhau. Thổ Hà như nhộn nhịp hơn vào buổi sớm, khi người dân tấp nập phơi những mẻ bánh đa nem, mọi chỗ đều được tận dụng để phơi bánh, từ các các lối nhỏ ra vào, trên nóc nhà, bờ sông, cành cây, sân đình... Dưới ánh nắng hanh hao của mùa đông, không gian làng cổ càng thêm bí bách đến ngột ngạt.

Ở bất cứ đâu trong làng Thổ Hà, dấu tích của nghề gốm vẫn còn hiện hữu trên những công trình xây bằng phế liệu gốm hay tiểu sành. Tuy vậy, điều khiến nhiều người luyến tiếc vì chẳng thể tìm đâu ra những hình ảnh "Làng gốm cữ này đang độ lửa/Khói cỏ de thơm khắp cả làng/Thuyền đinh khoang nặng đang rời bến/Thanh Nghệ xuôi vào, Tuyên Thái sang" (thơ Vũ Quần Phương).

Dẫn tôi đi tham quan một vòng quanh làng, ông Trịnh Đắc Hạ (65 tuổi), Chi hội trưởng Chi hội Người cao tuổi của thôn giới thiệu: "Xưa kia, cha ông chúng tôi có nghề gốm rất hưng thịnh, theo thời gian, nghề này dần tàn lụi, bà con phải chuyển sang làm bánh đa nem, bánh đa nướng, mỳ gạo, buôn bán nhỏ và nuôi lợn. Cả làng có hơn 600 hộ làm bánh đa nem, Thổ Hà giờ có đàn lợn rất đông". Chúng tôi thực sự ngạc nhiên khi được biết thông tin, ngôi làng có diện tích chật hẹp nhưng phải tải tới 970 hộ dân với gần 4.000 nhân khẩu. Tính ra mật độ dân số ở Thổ Hà lên đến hơn 20.000 người/km2.

Dừng chân đôi phút bên gốc cây đa cổ đầu làng, ông Hạ kể: "Chẳng đâu giống làng tôi, làng không ra làng mà phố cũng chẳng phải phố. Ở nông thôn nhưng dân không có nổi một vuông đất canh tác nông nghiệp. Chắc cả tỉnh mình không đâu giống thế. Đất chật, ngõ hẹp còn làm khổ người dân mỗi khi có ma chay, cưới hỏi, lễ hội. Nhà nào có đám cưới phải nhờ 4 đến 5 nhà liền kề chụm lại lấy không gian đón khách". Góp thêm câu chuyện, Phó Trưởng thôn Trịnh Quang Liêm hóm hỉnh: "Ngoài chiếc cổng làng và di tích lịch sử đình, chùa Thổ Hà ra thì công trình nào ở làng này cũng rất khiêm nhường, từ cái ngõ, ngôi nhà, đến trường học... mọi thứ đều nhỏ nhỏ, xinh xinh. Có những nhà diện tích chỉ 29m2 mà mấy thế hệ vẫn phải xoay xở ở chung. Thổ Hà cách TP Bắc Ninh chỉ vài cây số, nhưng do phải qua sông, qua đò nên hoạt động giao thương cũng như sinh hoạt của người dân gặp nhiều khó khăn".

Nỗi niềm làng cổ

Làng Thổ Hà 3 mặt giáp sông, ở thế cụt nên không có đất giãn dân, việc xây mới các công trình công cộng, phúc lợi xã hội gặp nhiều khó khăn. Câu chuyện đất chật không những làm khó cho người dân, mà còn là nỗi ám ảnh của thầy, trò trường Tiểu học Vân Hà số 2 - ngôi trường ở vị trí trung tâm làng. Có người từng bảo đây là "trường mini" vì phòng ốc, sân chơi đã thiếu lại quá nhỏ hẹp. Giờ học thể chất hoặc giờ ra chơi, học sinh lại chạy ùa ra sân đình, sân chùa của làng, nhưng cũng có khi sân phơi kín bánh đa nem khiến các em chẳng còn chỗ nào chạy nhảy. Chỉ tội cho 7 cô giáo trẻ ở vùng cao Sơn Động mới về trường công tác, nhà trường không có khu tập thể nên các cô phải thuê nhà, nhưng nhà của dân còn không đủ ở lấy đâu cho thuê. Các cô đành phải đi đò qua sông sang Bắc Ninh để thuê nhà ở nên rất bất tiện, nhất là những lúc thời tiết xấu, lũ lụt.

e4vl_14b
Trẻ em Thổ Hà thiếu không gian vui chơi. Ảnh: N. Hưởng

Trưởng thôn Cáp Trọng Việt khẳng định: Giá đất ở Thổ Hà đắt ngang với các đô thị. Ngoài "mặt tiền" phải 10-12 triệu đồng/m2, trong làng cũng 5-7 triệu đồng/m2, tương đương với đất TP Bắc Ninh và gấp cả chục lần các làng khác trong khu vực. Vừa rồi có nhà ở cuối ngõ, mặt đường hẹp mà bán được hơn 1 tỷ đồng. Việc lo chỗ ở cho người sống đã quá tải, câu chuyện về địa điểm mai táng cho người quá cố cũng luôn là vấn đề nóng bỏng, khó khăn không kém. Ngần ấy nhân khẩu trong một làng mà nơi chôn cất cho người qua đời chỉ vẻn vẹn chưa đầy 300m2 đất, mà khu đất đó cũng phải thuê của làng Yên Viên.

"Vào mùa ngập lụt hễ có cụ nào qua đời là con cháu mệt khướt. Người dân cứ thấy hở gò đất nào lên là đặt mộ ở đó cũng chẳng theo hàng lối, quy định nào. Có năm nước to, dân phải bơi thuyền cách bờ 500m mới đến được chỗ an táng. Các ngôi mộ nằm rất lộn xộn, mất mỹ quan, gây ô nhiễm môi trường. Nơi cải táng cũng vậy, dọc ven bờ đê, ai thích đặt mộ chỗ nào thì đào chỗ ấy, chẳng hề có quy hoạch" - Ông Việt buồn bã nói.

Mong ước có một nghĩa trang được quy hoạch rộng rãi từ lâu là điều quá xa xôi đối với Thổ Hà. Không ít lần dân Thổ Hà kiến nghị chính quyền bố trí một khu đất phù hợp để quy hoạch, xây dựng nghĩa trang nhưng chưa có kết quả. Nghe nói trước đây, địa phương cũng tính đến phương án giãn dân để giải quyết tình trạng quá tải về đất ở của địa phương, song vị trí giãn dân là nơi thấp trũng, hay bị ngập lụt nên chưa nhận được sự đồng thuận của bà con.

Trước gợi ý của tôi, nên chăng Thổ Hà cần nhân rộng hình thức mai táng văn minh như hỏa táng, điện táng để giảm bớt sức ép về đất đai, vị Trưởng thôn suy tư một lúc rồi đáp: "Đúng là được như vậy thì văn minh quá, việc này huyện cũng đã có khuyến khích và hỗ trợ, nhưng xem ra ở Thổ Hà chưa thực sự có kết quả, cả làng mới có 2 trường hợp hỏa táng. Người dân làng cổ vốn đã quen nếp cũ chưa dễ gì thay đổi phong tục, tập quán". Như vậy, việc giải quyết sự quá tải về nơi ở tại Thổ Hà đến nay vẫn chỉ là ý tưởng.

Rời Thổ Hà khi hoàng hôn bắt đầu buông xuống, những chuyến đò trên sông Cầu vẫn tấp nập người qua lại, chúng tôi vẫn còn ám ảnh mãi gương mặt đầy nỗi niềm của Trưởng thôn Cáp Trọng Việt. Hơn 7 năm được tín nhiệm làm Trưởng thôn, ông vẫn đau đáu một nỗi niềm, đó là chưa thể giúp làng mình có một nhà văn hóa đủ rộng để sinh hoạt cộng đồng và cho người dân mượn tổ chức đám cưới, rồi xây dựng một nghĩa trang để nhân dân bớt khổ. Tất cả nằm ở bài toán "quỹ đất" mà lời giải thì vượt sức, quá tầm của cấp thôn.

Nguyễn Hưởng

Bình luận

ZALO