Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ bảy, 26/09/2020 09:18 GMT+7

Dừng xe trước màu tường đất

Biên phòng - Hình ảnh mái tranh vách đất từng là kiến trúc đặc trưng của đời sống miền núi. Những mảng tường bám đầy tổ tò vò vẫn còn trong ký ức của nhiều thế hệ đang ít dần đi trong nhịp sống hiện đại. Thật dễ hiểu khi giờ đây, những người trẻ lại khao khát miền núi đến thế. Để được sững sờ trước vẻ đẹp của những bản làng nhà trình tường nồng ấm, họ không ngần ngại vượt hàng ngàn cây số đường đèo dốc để tới nơi những vách đất và mái tranh còn sót lại. Nơi mà dân cư bản địa vẫn ở trong những ngôi nhà bền hơn một đời người ấy đã quá quen thuộc với việc khách đường xa dừng xe trước nhà họ. Dừng xe để chiêm ngưỡng, để “ngả mũ chào” màu tường đất.

 474IMG_1806.gif
 Kiến trúc nhà tường đất phổ biến ở Đông Bắc bộ
Nhà tường đất có mặt ở hầu khắp Bắc bộ. Ở Đông Bắc bộ, nhà tường đất thấp. Ở Tây Bắc, nền nhà tường đất cao hơn theo tập quán của từng dân tộc, có nhà nửa sàn nửa tường đất. Càng xuôi về phía đồng bằng, hạ lưu các con sông, tường đất càng mỏng dần và pha tạp vật liệu khi làm nhà. Một số vùng ven biển cận thị, vào những thời điểm nhà gạch chưa được ưa chuộng như hiện nay thì vật liệu nhà đất được trộn thêm các loại dung môi loãng để kết dính.

Nhà trình tường càng dày, đất sét tốt thì càng bền. Có thể bắt gặp ở phía Đông Bắc, đoạn từ Đình Lập, Lạng Sơn, qua Tiên Yên, Hoành Bồ, Quảng Ninh sang Bắc Giang những vệt đồi có đất sét tốt, ở đó có các bản làng nhà trình tường sung túc. Dọc con đường này còn nhiều nhà trình tường cũ, tồn tại nhiều năm mà vẫn đang được sử dụng. Chủ các ngôi nhà trình tường thừa nhận, nhà của họ mùa đông thì ấm áp, mùa hè thì điều hòa, khiến người ta không hề cảm thấy bức bối ngột ngạt như ở nhà gạch. Một trong những nét ưu việt của những ngôi nhà trình tường là các mái ngói âm dương được xếp với độ trùng khít rất cao. Điều này làm cho nhà trình tường phù hợp với đặc điểm khí hậu của Việt Nam có mưa xiên và gió nồm nam, ít phải sửa chữa.Mỗi lần nhìn thấy nhà trình tường, tôi thường liên tưởng tới hình ảnh con tò vò, một loại ong làm tổ bằng đất sét nhão. Chúng thường bám vào các mảng đất, ngụy trang cái tổ của mình bằng chính màu của đất. Có lẽ, nhà trình tường cũng là một biểu hiện của sự bắt chước tự nhiên của con người, bắt chính đất đai phải bao bọc, chở che cho mình. Cao hơn nữa, nó là sức sống mạnh mẽ, sự thích nghi với những vùng đất mà ngoài đất đồi, chẳng còn loại vật liệu nào thích hợp hơn cho việc làm nhà.

Mùa khô, người Mông và người Dao ở Hà Giang bắt đầu mùa làm nhà. Khi họ ăn Tết xong, mùa vụ mới chưa thúc bách, là lúc nghĩ đến việc làm nhà mới. Có thể nói, công cuộc kiến thiết ở nông thôn không thể tách rời văn hóa làng xã. Rất nhiều người thân quen, bè bạn có thể xúm vào giúp một gia đình làm nhà. Mùa sau, tất cả lại giúp một nhà khác. Cứ thế, những ngôi nhà trình tường mọc lên giống hệt nhau. Cũng vì kèo, cột đá kê, ba gian hai chái. Phụ nữ gùi những quẩy tấu đất từ xa về đổ xuống những cái máng hộp chữ nhật rồi lấy chày nện chặt thành bức tường dày. Tất cả các vật liệu để dựng nhà gồm có tường đất, vì kèo gỗ, chân cột đá, ngói đất đều là vật liệu tự nhiên. Khi ngôi nhà hỏng, tất cả lại trở về với tự nhiên, hòa vào đất, không có một sự xâm phạm thô bạo nào vào môi trường và không gian sống.Khi cuộc sống hiện đại gõ cửa tất cả các bản làng. Nhà trình tường cũng dần mất đi. Mất đi bởi chính quan niệm của những người làm ra nó. Họ cho rằng nhà trình tường là kiến trúc cổ lạc hậu, nghèo mới phải ở nhà trình tường. Vậy nên, càng ngày càng có nhiều nhà ống bê tông, mái bằng mọc lên cạnh những ngôi nhà trình tường. Những ngôi nhà này có một cái mái đổ bê tông, vừa nặng vừa hấp nóng hầm hập vào mùa hè, song vật liệu để xây nhà bê tông đắt đỏ hơn, vì thế người có nhà bê tông cũng là người giàu có hơn.Cái nghèo bảo lưu nhà trình tường, đó là nghịch lý đang diễn ra. Xã Ý Tý, Lào Cai có những bản nhà trình tường của người Hà Nhì rất nổi tiếng. Nhà của người Hà Nhì vuông hình cây nấm, bên trong tối và hẹp. Do vùng đất này quanh năm có sương mù nên tường đất rêu lan rợp cửa nhà. Nếp nhà này giúp họ chống lại cái rét biên tái nhiều khi xuống dưới độ âm. Gần đây, tỉnh Lào Cai có ý định bảo tồn các bản này, giữ hình ảnh của nhà trình tường.

Tuy nhiên, nếu bảo lưu theo kiểu ngưng đọng thời gian là việc không tưởng. Bởi cuộc sống ngày càng đi lên, các ngôi nhà trình tường cũng đang sống cuộc sống của thực tại. Mỗi năm, lại thấy lốm đốm các mái ngói lợp tôn được thay mới dày hơn, trắng lóa, lộ cộ, mái tranh ít đi. Các doanh nghiệp từ thiện tài trợ cho họ những tấm tôn lợp, cứ thế phủ lên trên mái tranh của nhà trình tường, không những làm nặng thêm mà lại càng làm cho gỗ vì kèo ngôi nhà nhanh ải mục, các mái tranh mủn ra mốc trắng sau một đợt mưa xuống, nắng lên.

Mới hay, sự trợ giúp nào dù là thiện nguyện, cũng cần có tấm lòng, cần tính toán khoa học thì giá trị cuộc sống mới lâu bền. Hình ảnh của nhà trình tường vốn có được thiện cảm của nhiều giai tầng trong xã hội, là biểu trưng của văn hóa miền sơn cước mới không mất đi.

Thụy Văn

Bình luận

Liên kết hữu ích
ZALO