Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ ba, 09/03/2021 12:13 GMT+7

Văn hóa - nghệ thuật vùng dân tộc thiểu số:

Để những "viên ngọc" ngày càng tỏa sáng

Biên phòng - Nước ta có 54 dân tộc anh em cùng chung sống, tạo thành nền văn hóa phong phú, đa dạng, đậm đà bản sắc với nhu cầu giao lưu ngày càng lớn. Nhưng hiện nay, việc khuyến khích, thúc đẩy sáng tác các tác phẩm văn hóa - nghệ thuật (VHNT) bằng tiếng dân tộc thiểu số (DTTS) còn rất khiêm tốn về số lượng, chất lượng tác phẩm chưa đáp ứng được nhu cầu thưởng thức của người dân, nhất là đồng bào DTTS. Nói về hiện trạng đáng suy ngẫm này, nhiều nhà nghiên cứu VHNT phải thốt lên rằng, để những tác phẩm VHNT trở thành dấu ấn không phai mờ trong cộng đồng các DTTS, còn rất nhiều việc phải làm…

2c8b_20
Tài năng VHNT trong đồng bào DTTS được phát hiện bồi dưỡng thông qua các hội thi, hội diễn. Ảnh: P.Uyên

Vang bóng một thời

Ở các địa phương thuộc vùng miền núi phía Bắc, nơi có nhiều DTTS sinh sống, từ trước đến nay vẫn được xem là kho tàng thơ ca truyền thống rất phong phú, đa dạng. Các làn điệu phong slư, lượn cọi, phuối pác, truyện thơ của dân tộc Tày, hát Páo dung, thơ nôm của dân tộc Dao đều mang đậm chất trữ tình và độc đáo. Cùng với kho tàng quý giá này, việc sáng tác các tác phẩm văn, thơ phục vụ cộng đồng DTTS đã được các thế hệ nhà thơ, nhà văn vùng Tây Bắc chú tâm để ý. Tại Bắc Kạn chẳng hạn, ngay sau những ngày Cách mạng tháng Tám thành công, ở địa phương này đã hình thành một đội ngũ nhà văn, nhà thơ sáng tác bằng tiếng dân tộc như nhà thơ Nông Quốc Chấn, nhà văn Nông Minh Châu, nhà văn Nông Viết Toại... Các tác phẩm như Tọn mà bản (Dọn về làng) của Nông Quốc Chấn, Cưa khửn đông (Muối lên rừng), truyện thơ của Nông Minh Châu, Boỏng tàng tập éo (Đoạn đường ngoặt), tập truyện của nhà văn Nông Viết Toại… vẫn còn sức sống đến ngày hôm nay.

Không chỉ ở Bắc Kạn, tại các vùng miền núi và DTTS ở khắp mọi miền đất nước cũng đã xuất hiện nhiều nhà văn, nhà thơ như Lương Quý Nhân, Bàn Tài Đoàn, Mã Thế Vinh, Triều Ân, Hoàng Hạc, Vi Hồng, Vương Trung, Y Điêng… Về lớp kế cận sau này có thể kể đến Ngọc Phượng, Nga HVê, Pờ Sảo Mìn, Lò Ngân Sủn, Mã A Lềnh, Y Phương, Vi Thị Kim Bình, Ma Trường Nguyên… là những người sinh ra ở miền núi - nơi tâm hồn được nuôi dưỡng bởi mạch nguồn, dòng chảy của vẻ đẹp sông suối, bản làng nên cảm xúc của họ rất dễ rung động, hòa hợp, để rồi tuôn trào qua ngòi bút thành những con chữ đắm say, ca ngợi cảnh sắc, con người quê hương.

Với tinh thần tự nguyện, trách nhiệm và tràn đầy cảm hứng sáng tạo, họ đã góp phần khẳng định giá trị đích thực của văn hóa truyền thống dân tộc thông qua những tác phẩm VHNT lấp lánh vẻ đẹp mang bản sắc dân tộc độc đáo, đầy mỹ cảm. Có thể thấy rõ điều này qua một Dương Thuấn với các tác phẩm thơ nổi tiếng được sáng tác bằng tiếng Tày như Lục pjạ hết lùa (Con côi làm dâu), Slíp nhỉ tua khoăn (Mười hai con vía), Dương Khâu Luông với Dám kha cần ngám điếp (Bước chân người đang yêu), Triệu Sinh với Bảc Hồ slương dân cháu nước (Bác Hồ thương dân cứu nước)…

Thẳng thắn nhìn nhận, ngoài những tác phẩm "vang bóng một thời" kể trên, hiện nay, có một vấn đề bức thiết đặt ra đó là lực lượng trẻ sáng tác bằng tiếng DTTS rất ít, số lượng tác phẩm hay lại rất khiêm tốn. Một số cây bút trẻ triển vọng là người DTTS, dù đã có ý thức sáng tác bằng tiếng dân tộc mình như để góp phần vào việc gìn giữ tiếng mẹ đẻ, nhưng cho đến nay, họ vẫn chưa có tác phẩm nào viết bằng tiếng DTTS thực sự được bạn đọc chú ý. Ở một góc độ khác, cho đến thời điểm hiện tại, chỉ có một số rất ít người dịch từ tiếng phổ thông sang ngôn ngữ DTTS. Trước thực trạng này, nhà văn Cao Duy Sơn, một người luôn đau đáu với VHNT DTTS đã đặt câu hỏi: Trước những chuyển động không ngừng của cuộc sống thời hiện đại, VHNT DTTS, miền núi đang đứng ở đâu? Và những điều đang diễn ra hôm nay nếu không được ghi lại bằng những tác phẩm văn học, nghệ thuật thì để đến bao giờ?...

Để nỗi lo vơi bớt

Không chỉ văn, thơ, kể từ khi Cách mạng tháng Tám thành công đến nay, giới nhạc sĩ cũng đã cho "ra lò" nhiều bài hát có giá trị về đề tài miền núi - dân tộc thiểu số, trong đó, có những tác phẩm mà chỉ cần nghe tiếng nhạc, ca từ là người ta có thể nhận ra vùng văn hóa nào. Tuy nhiên, nếu "nhìn thẳng" vào các tác phẩm dạng này, có thể thấy còn nhiều điều phải suy nghĩ. Đó là nhiều bài hát hay, nổi tiếng viết về miền núi, DTTS nhưng lại rất ít khi hát được bằng tiếng của đồng bào.

Có thể nói, số bài hát song ngữ hiện chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Ở vùng Tây Bắc, cán bộ, chiến sĩ và đồng bào mới được nghe hát song ngữ vài bài hát quen thuộc, điển hình là "Người Mèo ơn Đảng" (bằng tiếng phổ thông và tiếng Mông), "Mưa xuân" (bằng tiếng phổ thông và tiếng Khơ Mú)... Còn ở Tây Nguyên, các bài hát "đậm đặc" chất cao nguyên do các nhạc sĩ vùng đất đỏ bazan sáng tác bằng tiếng DTTS cũng không được nhiều, như Lăk quê ta, Mừng lúa mới (nhạc sĩ AMa Nô), Ơ chim Ktiă, Về buôn mới, Tiếng sáo diều (nhạc sĩ Y Sơn Niê), Bay về cội nguồn, Đi tìm lời ru mặt trời (nhạc sĩ Y Phôn Ksor), Giữ ấm bếp hồng (nhạc sĩ K'RaZan Plin)…

Có một điều cần phải khẳng định là những ca khúc có lời DTTS vừa kể trên đều có đời sống lâu bền trong thanh niên vùng DTTS. Có nhiều bài đã có một thời được xem là "đặc sản" không thể thiếu trong những liên hoan nghệ thuật quần chúng ở địa phương hoặc toàn quốc. Tuy nhiên, bên cạnh những ca khúc song ngữ trên, hiện còn một số bài hát rất hay khác như Chiến thắng Điện Biên, Tình ca Tây Bắc và nhiều bài hát về Tây Nguyên, vùng Tây Nam bộ…, thì trên sân khấu địa phương, đài phát thanh địa phương cũng như khi đi giao lưu, đối ngoại, các ca sĩ chỉ hát bằng một thứ tiếng phổ thông. Rõ ràng, đang tồn tại một khoảng trống, ở lĩnh vực này, cho dù đội ngũ nhạc sĩ người DTTS hiện nay được đánh giá là khá hùng hậu. Thực trạng này đã tạo ra hạn chế nhất định trong xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần đáp ứng yêu cầu, tình cảm của cán bộ, đồng bào miền núi DTTS.

Sáng tác tác phẩm VHNT phục vụ đời sống tinh thần của đồng bào vùng miền núi, DTTS không chỉ góp phần làm cho đời sống tinh thần nơi đây thêm đa dạng, đặc sắc và độc đáo, mà còn góp phần làm phong phú thêm vườn hoa VHNT đa sắc màu của các DTTS Việt Nam. Để lấp đầy được những khoảng trống như đã nêu ở trên, rất cần có sự định hướng và nâng cao trách nhiệm của các cấp, các ngành, nhất là những người cầm bút sáng tạo VHNT.

Đề án "Bảo tồn, phát huy giá trị tác phẩm văn học, nghệ thuật các DTTS Việt Nam" vừa được Chính phủ phê duyệt nhằm tăng cường giới thiệu, quảng bá văn hóa các DTTS Việt Nam, góp phần củng cố và phát huy nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Hy vọng, thông qua Đề án này, nỗi lo về sự mai một, kém phát triển của VHNT DTTS sẽ vơi bớt, để những viên ngọc qúy do đội ngũ làm VHNT của mỗi vùng miền, mỗi dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam ngày càng tỏa sáng.

Hoàng Phương Uyên

Bình luận

ZALO