Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Thứ ba, 09/03/2021 06:26 GMT+7

Cả gia đình mê hát Then

Biên phòng - Trong những ngày diễn ra Liên hoan hát Then, đàn tính các dân tộc Tày, Nùng, Thái lần thứ VI năm 2018 diễn ra tại tỉnh Hà Giang, đoàn nghệ nhân Then đến từ tỉnh Bắc Kạn đã gây ấn tượng mạnh với người xem bởi sự biểu diễn của gia đình nghệ nhân Mã Trung Trực với nhiều tiết mục Then mới. Ba người trong gia đình nghệ sĩ Trực vừa biểu diễn đàn tính, vừa hát đã để lại ấn tượng khó quên với người xem. Bằng niềm đam mê và tài năng của mình, nghệ nhân Mã Trung Trực đã cùng gia đình mình sưu tầm, lưu giữ, truyền dạy, phát huy giá trị văn hóa dân tộc để hát Then, đàn tính có thêm sức sống mới trong cuộc sống hôm nay.

18dx_8a
Gia đình nghệ nhân Mã Trung Trực biểu diễn tiết mục Then “Bản làng đổi mới”. Ảnh: Thanh Thuận

Mê hát Then, đàn tính từ nhỏ

Nghệ nhân Mã Trung Trực sinh ra trong một gia đình có truyền thống về hát Then và làm đàn tính tại huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn. Lớn lên giữa bản làng người Tày, những làn điệu Then của ông bà và cha mẹ đã ngấm vào anh lúc nào không hay. Từ nhỏ, anh thường lén nghe và hát theo các cụ trong thôn bản biểu diễn, rồi theo các thầy cúng học lời Then cổ. Năm 11 tuổi, anh đã thuộc rất nhiều bài hát Then cũng như chơi đàn tính một cách thành thạo. Anh bộc bạch: “Từ đời ông bà của tôi đã làm thầy tào. Vì vậy, tiếng đàn tính, những làn điệu Then cổ, cầu phúc cầu mùa, chúc mừng năm mới cứ thế theo tôi lớn lên từng ngày”.

Thời thanh niên sôi nổi, Mã Trung Trực tham gia phong trào văn nghệ quần chúng của huyện, được đi biểu diễn nhiều nơi, anh có cơ hội học hỏi thêm cách hát Then, những làn điệu Then từ các tỉnh khác. Bên cạnh đó, việc thường xuyên lắng nghe chương trình dân ca trên đài Bắc Kạn đã khơi dậy niềm yêu thích hát Then trong anh. Anh tự mày mò, học theo, nghiên cứu hát Then để biểu diễn. Từ đó, anh đã hát, biểu diễn được nhiều làn điệu Then Tày, Nùng. Mã Trung Trực được nhiều người biết đến với giọng hát mượt mà, trầm ấm với những làn điệu Then đầy xúc động, nghĩa tình.

Sau khi lập gia đình với cô gái xinh đẹp Ngọc Viện tại bản Hon, xã Bành Trạch, huyện Ba Bể, Mã Trung Trực đã ở lại quê vợ lập nghiệp, bởi anh yêu khung cảnh thiên nhiên hồ Ba Bể với những người dân mê hát Then, đàn tính. Bản Hon là nơi tập trung đông đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Kinh, Dao, Sán Dìu cùng sinh sống. Hát Then, đàn tính của người Tày, từ lâu đã là bản sắc văn hóa chung của bà con ở bản Hon. Tại bản Hon, không chỉ có người Tày hát Then trong các dịp đầu xuân, các ngày lễ, Tết, mà tất cả đồng bào các dân tộc khác trong bản cùng tham gia, cùng nghe Then, đàn tính. Từ đó, anh thường kết hợp với vợ trong nhiều tiết mục biểu diễn hát Then. 

Từ năm 2005 đến 2012, anh Mã Trung Trực công tác tại Phòng Văn hóa và Thông tin huyện Ba Bể, rồi Trung tâm Văn hóa tỉnh Bắc Kạn, thường xuyên tham gia các chương trình văn hóa, văn nghệ tại địa phương, biểu diễn các làn điệu hát Then, đàn tính của dân tộc Tày, Nùng.  Năm 2013, Mã Trung Trực xin nghỉ công tác để giành thời gian cho công việc sáng tác và đi biểu diễn phục vụ bà con. Cùng vốn kiến thức và tình yêu với cội nguồn văn hóa dân tộc, anh đã tập trung tìm hiểu những làn điệu dân ca Tày, Then Tày và viết lời cho nhiều bài Then mới với lời hát rộn ràng, tươi vui, ca ngợi cảnh đẹp quê hương Ba Bể.

Nỗ lực phát huy di sản văn hóa dân tộc

Không chỉ đam mê hát Then, đàn tính từ nhỏ, sưu tầm và hát được nhiều bài Then, nghệ nhân Mã Trung Trực còn là một trong số ít người Tày ở bản Hon làm được đàn tính (nhạc cụ để đệm khi hát Then). Việc làm đàn tính được anh thực hiện từ những năm 2009. Nhiều người ở nơi khác cũng tìm đến anh đặt hàng đàn tính. Anh Trực cho biết, hát Then mà không có đàn tính thì như mùa xuân không có hoa đào nở, như miếng cau thiếu lá trầu xanh. Anh đi các nơi lựa chọn hạt giống quả bầu tốt, lựa chọn vùng đất phù hợp đưa cho người dân trồng, rồi hướng dẫn tỉ mỉ cho bà con cách chăm sóc đến khi bầu khô thì đem về chế tác. Một năm, anh sản xuất được khoảng 100 cây đàn tính.

Cùng với việc biểu diễn Then, nghệ nhân Mã Trung Trực còn thành lập Câu lạc bộ hát Then, đàn tính Trung Trực, với 13 thành viên. Theo lý giải của anh thì: “Những người già biết hát Then, đánh đàn tính ngày càng ít đi, trong khi đó, lớp trẻ không được ai truyền dạy”. Đây là nơi thu hút những người cùng sở thích, cùng đam mê được tổ chức sinh hoạt thường kỳ. Trong mỗi lần sinh hoạt, các nghệ nhân trao đổi, học hỏi để nâng cao chuyên môn, chia sẻ thông tin khi sưu tầm, nghiên cứu được những làn điệu hay... Ngoài ra, anh còn mời một số nghệ nhân Then từ Hà Giang đến câu lạc bộ để các thành viên giao lưu, học hỏi trao đổi kinh nghiệm. “Tôi muốn xây dựng câu lạc bộ để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc mình, nếu không sẽ bị mai một và tạo điều kiện việc làm, thu nhập cho các thành viên gắn bó với nghề” - Anh Trực chia sẻ.

Vào dịp hè, anh còn mở lớp dạy hát Then, đàn tính cho các em nhỏ có nhu cầu học. Hiện nay, hát Then Tày đang được chú ý nên các bậc phụ huynh đã cho con đến nhà anh học. Nhiều học sinh tiểu học, trung học cơ sở đã tìm đến nghệ nhân Mã Trung Trực để được chỉ dạy hát Then, đánh đàn tính. Thấy các em học sinh say mê tập đàn tính, tập hát Then, anh Trực vui lắm.

Bên cạnh việc truyền dạy hát Then cho các em nhỏ, nghệ nhân Mã Trung Trực cũng thường xuyên uốn nắn cô con gái nhỏ Mã Ngọc Ánh trong từng lời Then, cách gảy đàn tính. Mã Ngọc Ánh sinh năm 2009, lúc còn nhỏ, Ngọc Ánh đã có năng khiếu đặc biệt là vừa đánh đàn tính, vừa hát. Sinh ra trong gia đình luôn rộn ràng tiếng hát Then, âm điệu du dương của cây đàn tính nên ngay từ lúc 4 tuổi, bé Ngọc Ánh đã tập hát Then. Nghe bố mẹ cùng các anh chị trong câu lạc bộ đàn hát, Ngọc Ánh tự học hát Then khiến anh Trực cũng phải bất ngờ. Anh đã cho con gái tham gia biểu diễn cùng vợ chồng anh trong nhiều tiết mục Then mới ở tỉnh Bắc Kạn. Đặc biệt, tại Liên hoan hát Then, đàn tính các dân tộc Tày, Nùng, Thái lần thứ VI năm 2018 vừa qua, chất giọng trong veo của Mã Ngọc Ánh vang lên hòa quyện với âm thanh vui tươi của cây đàn tính do vợ chồng Mã Trung Trực đàn đã mang đến sự thích thú cho nhiều người xem.

Không chỉ yêu thích, sưu tầm và nghiên cứu các làn điệu Then của dân tộc Tày, Nùng, Thái, thời gian tới, nghệ nhân Mã Trung Trực tiếp tục nghiên cứu các làn điệu Then của các tỉnh khác, trau dồi thêm để truyền dạy cho học trò. Bởi theo anh, Then ở mỗi nơi có đặc điểm riêng mà chỉ những người am hiểu mới biết. Nói về mong ước hiện tại, anh mong muốn có một ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày để làm nơi giao lưu, lưu giữ các loại đàn cho thế hệ sau và có thể làm nơi tham quan, giới thiệu bản sắc văn hóa dân tộc tới mọi người. Mong cho những dự định của nghệ nhân Mã Trung Trực sớm trở thành hiện thực.

Thanh Thuận

Bình luận

ZALO