Đường dây nóng: 0912011882 - (024) 39364407Chủ nhật, 16/05/2021 12:59 GMT+7

Bài chòi cần được tôn vinh

Biên phòng - Bài chòi là một loại hình nghệ thuật dân gian bắt nguồn từ trò chơi dân gian "đánh bài chòi" được manh nha từ thế kỷ 17. Trò chơi đánh Bài chòi và hát dân ca Bài chòi bắt nguồn từ quá trình lao động sản xuất, giao thoa văn hóa và sự sáng tạo nghệ thuật của người dân các tỉnh Nam Trung Bộ. Trong những năm gần đây, loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian này đang gặp nhiều khó khăn do thiếu đội ngũ trẻ kế cận và do các hình thức giải trí ngoại lai chi phối. Vì vậy, công tác bảo tồn nghệ thuật Bài chòi cổ là hết sức cấp bách.

6z2m_19-1.jpg
Trình diễn nghệ thuật hát Bài chòi.
 
Nghệ thuật của quần chúng

Ở những thập kỷ trước, Bài chòi đã trở thành nếp sinh hoạt văn hóa, là món ăn tinh thần không thể thiếu được của nhiều tầng lớp nhân dân. Trò chơi này thu hút cả người già và lớp trẻ ở mọi vùng miền trên dải đất miền Trung, không những trong dịp Tết, mà còn ở các lễ hội của địa phương. Bởi tính dân dã, mộc mạc và vui nhộn nên trò chơi nghệ thuật dân gian này thu hút rất nhiều người tham gia và cổ vũ.

Không chỉ là một hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian đơn thuần mà "đánh Bài chòi" còn là dịp các nghệ nhân trổ tài ứng tác và biểu diễn, vừa hát hô, đối đáp. Và đặc biệt, đây còn là môi trường giao tiếp cộng đồng và là nơi nam thanh, nữ tú đến gặp gỡ, giải trí, tìm hiểu, trao duyên... Hội Bài chòi cổ thường được tổ chức ở những nơi công cộng rộng rãi, thoáng mát như ở quảng trường phường xã, hoặc ở ngã ba đầu làng, sân đình.

Hội đánh Bài chòi (ngồi trên chòi nghe hát và chơi bài theo tên con bài) được thể hiện qua câu hát của người lĩnh xướng, còn gọi là "Anh hiệu". Các nghệ nhân Bài chòi còn hát diễn bài chòi ở sân đình, sân nhà (gọi là Bài chòi chiếu). Từ một nghệ nhân độc tấu, diễn hai vai như diễn tiết mục "Ông xã - Bà đội", tiến lên hai, ba người cùng diễn kể một câu chuyện như "Thoại Khanh - Châu Tuấn", "Lâm Sanh - Xuân Nương"… thu hút hàng trăm người xem, chủ yếu là nông dân.

Sinh hoạt văn hóa này đã tồn tại trong đời sống tinh thần của nhân dân lao động ở miền Nam Trung bộ từ xa xưa cho tới hôm nay. Sau năm 1945, Bài chòi phát triển rất mạnh, từ trong quân đội đến đô thị, làng xã, đâu đâu cũng có hát Bài chòi với nội dung mới, cũ, xen kẽ phục vụ đắc lực cho công cuộc kháng chiến cứu nước.

Cho đến thời bình, Bài chòi vẫn là món ăn tinh thần không thể thiếu được đối với nhân dân Nam Trung bộ và cả người miền Bắc cũng thích nghe loại hình dân ca này. Từ năm 1955 đến 1975, các nghệ nhân Bài chòi tập kết ra Bắc và xây dựng Đoàn Ca kịch Bài chòi chuyên nghiệp đầu tiên. 20 năm hoạt động của đoàn trên miền Bắc đã cho thấy Bài chòi được người xem cả nước, kể cả người nước ngoài đều yêu thích.

Để Bài chòi đi ra thế giới

Cuối tháng 8-2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công bố thêm 19 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, trong đó có nghệ thuật Bài chòi của các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Quảng Nam. Việc này góp phần tạo thuận lợi cho công tác xây dựng hồ sơ "Tục chơi Bài chòi mùa Xuân của người Việt" sẽ được gửi trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) xem xét ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2016.

Việc xây dựng hồ sơ quốc gia về nghệ thuật Bài chòi dân gian hiện nay đã được giao cho Viện Âm nhạc (Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam) và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Định phối hợp thực hiện. Theo đó, các đơn vị phải hoàn thành hồ sơ để Việt Nam trình UNESCO trước ngày 31-3-2015.

Riêng Bình Định hiện có tới 10 đoàn nghệ thuật Bài chòi không chuyên (kỹ năng biểu diễn có thể sánh ngang diễn biên chuyên nghiệp) và hàng trăm câu lạc bộ Bài chòi ở khắp làng, xã. Hội đánh Bài chòi cổ ở Bình Định vẫn thường xuyên được tổ chức rất sôi nổi ở TP Quy Nhơn và các huyện phụ cận.

Một điều đáng quan tâm nữa là tại cuộc thi Nghệ thuật tuồng và dân ca chuyên nghiệp toàn quốc năm 2013, Đoàn Ca kịch Bài chòi Bình Định đã gặt hái được thành công lớn với Huy chương vàng cho vở diễn "Khúc ca bi tráng" (tác giả kịch bản: Văn Trọng Hùng, chuyển thể: Đoàn Thanh Tâm, đạo diễn: Nghệ sĩ nhân dân Hoài Huệ).

Điều này đã khẳng định sức sống của nghệ thuật Bài chòi ở Bình Định, cũng như sự trưởng thành lớn mạnh và sự tìm tòi, sáng tạo của những người nghệ sĩ ở địa phương này trong việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật Bài chòi. Đây cũng là động lực cho những người tâm huyết với nghệ thuật Bài chòi làm hết sức mình trong sự nghiệp bảo tồn, phát huy và phát triển nghệ thuật Bài chòi theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII là "xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc".

Theo Giáo sư Hoàng Chương, Tổng Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, để bảo tồn và phát huy nghệ thuật Bài chòi trong cuộc sống hôm nay đi đúng hướng, cần chú trọng các giải pháp như: Dựa vào các nghệ nhân dân gian làm nòng cốt để học tập ứng dụng và truyền dạy ngay trên cái nôi của nghệ thuật ấy, đồng thời sáng tác ra những kịch bản, những bài ca mới không bị bật ra cái gốc của Bài chòi.

Mặt khác, Nhà nước phải có chế độ tôn vinh, đãi ngộ xứng đáng cho nghệ nhân, các hoạt động sân khấu Bài chòi và tạo điều kiện để đào tạo lớp trẻ kế tục. Đồng thời, thống nhất việc duy trì và phát triển sân khấu Bài chòi trên cơ sở lý luận sân khấu học dân tộc và thực tiễn hoạt động sân khấu sinh động qua một cơ quan nghiên cứu khoa học đại diện đặt tại chính trên mảnh đất có phong trào Bài chòi mạnh.

Một trong những giải pháp quan trọng nữa là phải duy trì bảo tồn phong trào Bài chòi dân gian với những vở, những trích đoạn, hình thức biểu diễn truyền thống đang tồn tại ở các địa phương Nam Trung bộ. Có kinh phí và kế hoạch tuyên truyền quảng bá một cách thường xuyên qua các hình thức sân khấu và qua hệ thống thông tin đại chúng, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị đáp ứng nhu cầu bảo tồn và phát huy nghệ thuật Bài chòi...

Việc gìn giữ và nâng dần tầm vóc nghệ thuật Bài chòi nhằm vào mục đích tối thượng là đưa đến cho người xem những giá trị thẩm mỹ, những món ăn tinh thần quen thuộc và sự chân thiện mỹ. Thông qua đó, cái hay, cái đẹp của nghệ thuật dân gian Bài chòi đậm chất trữ tình sâu lắng được trở về tính nguyên gốc, giữ cho được tính hồn nhiên, dân dã như hội đánh Bài chòi và Bài chòi chiếu.

Các giá trị văn hóa, ý nghĩa nhân văn, giáo dục sâu sắc của loại hình nghệ thuật này là giá trị dân gian đặc biệt, gắn với đời sống người dân và cũng chính là những giá trị độc đáo, đặc sắc cần làm nổi bật trong hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận Bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Ngọc Anh

Bình luận

ZALO