Chủ nhật, 24/03/2019, 01:31 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

Tìm về văn hóa làng chài

30/01/2012 - 8:47

Biên phòng - Khi vịnh Hạ Long lọt vào danh sách các kỳ quan thiên nhiên thế giới sau lần bầu chọn 4 năm của NEW7WONDERS, tôi cứ đau đáu một điều: Liệu sau bình chọn, Hạ Long sẽ ra sao? Những tầng sâu văn hóa Hạ Long có được đánh thức? Một Hạ Long trong Hạ Long mà tôi đã được mục sở thị? Xuân vừa chạm đến, tôi làm chuyến quanh đảo. Và tôi đã gặp một Hạ Long trong nỗi niềm xuân...

 34DSC01252.gif
Các mô hình ban thờ trong nhà thuyền của làng Chài vịnh Hạ Long.
Ngôi nhà người Việt cổ

Trục trặc mất một khoảng thời gian vì làm việc với Bộ chỉ huy Biên phòng tỉnh Quảng Ninh, chúng tôi mới ra được bến. May mà tối hôm trước, tôi đã điện hẹn với Giám đốc Trung tâm bảo tồn văn hóa biển về chuyến đi. Giám đốc Trung tâm Phạm Đình Huỳnh quyết cho chuyến tàu và đã sắp xếp sẵn nên khi ra đến nơi, dù có muộn một chút song mọi việc vẫn theo đúng kế hoạch. Không những thế, Ban Giám đốc còn cử Đặng Anh Thảo, người có thâm niên 16 năm làm hướng dẫn viên đi cùng để có gì giúp đỡ.

Cứ theo Đặng Anh Thảo, Hạ Long không những xứng đáng là một trong các kỳ quan thiên nhiên của thế giới mà Hạ Long còn cả một tầng văn hóa còn khuất lấp trong lòng biển. Khi mỗi du khách ngồi trên con tàu vượt sóng ra ngoài các đảo, có lẽ, không mấy ai biết, Hạ Long là một địa hình cảnh quan Karst độc đáo với 2 dạng địa hình dạng hình tháp và hình chóp, các phễu Karst. Để có 1 địa hình đó vịnh Hạ Long đã hội tụ đầy đủ các yếu tố: Có 1 hệ tầng đá vôi dày gần 1.200m còn ẩn sâu dưới làn nước xanh đến ngỡ ngàng, có sự xâm thực bề mặt và xâm thực ngầm của nước và có quá trình kiến tạo nâng chậm chạp trên toàn tổng thể. Trong khi các nhà khoa học còn mải tranh luận về quá trình hình thành nên Hạ Long, sự biến đổi của vỏ trái đất, những vết nứt, gãy, sự trôi dạt của các lục địa thì nền văn hóa có từ thời nguyên thủy vẫn nằm sâu bên dưới làn nước xanh đến ngăn ngắt như hồ thu ấy.

Có một câu chuyện mà có lẽ, những người dân làng chài Cửa Vạn luôn tin và ngưỡng vọng về quá trình tồn tại, phát triển của họ từ những mưu sinh và sự thích nghi dù các nhà khoa học có kết luận thế nào đi nữa. Đó là, những người dân làng chài có mặt trên vịnh hôm nay là sự kế thừa và kết tinh của biết bao kiếp người đã có mặt ở đây. Hang Tiên Ông nằm trên đường ra làng chài Cửa Vạn là căn cứ và là chứng nhân cho niềm tin ấy.

 331DSC01266.gif
Mô hình ban thờ trong nhà thuyền của người làng chài Cửa Vạn.

Trong hang Tiên Ông có tới cả triệu vỏ ốc đã hóa thạch. Lớp vỏ ốc hóa thạch ở đây dày tới 1,5m trong một diện tích của hang rộng tới gần 1000m2. Và khi xác định bằng phương pháp các-bon 14, cho kết quả, các vỏ ốc hóa thạch này đều là loại ốc nước ngọt có niên đại khoảng 18.000 đến 8.000 năm cách ngày nay, trong khi hang Tiên Ông cách đất liền khoảng 25km. Những vỏ ốc đã hóa thạch cũng cho biết, hang Tiên Ông đã một thời là nơi ở, “ngôi nhà” của người nguyên thủy xưa. Những con ốc đã hóa thạch trong hang đều bị đập đít, có phải chăng, đó là nguồn thức ăn một thời của người Việt thời nguyên thủy. Sau khi có sự biến động và dịch chuyển của trái đất, vùng đất khi xưa nằm trong lục địa đã trở về với biển khơi. Từ cuộc sống của cư dân đất liền chỉ biết săn bắt hái lượm nhưng những người Việt cổ xưa đã vượt qua những khó khăn, bằng ý chí và nghị lực để hoà nhập, thích nghi với môi trường sông nước, biển cả để làm nên nền văn hóa mang tên Soi Nhụ, Cái Bèo cách nay hàng triệu, hàng ngàn năm từ đó làm nên văn hóa Hạ Long hôm nay. Lúc đầu, có thể người Việt cổ làm quen với biển cả từ những cách thức đánh bắt ven bờ. Năm tháng qua đi, cứ thế, bằng trí tuệ và ý chí, người Việt cổ đã biết sáng tạo ra các phương tiện đánh bắt, rồi dần dần vươn xa và đã làm chủ biển khơi. Và cũng từ đó, biển khơi đã thành môi trường, thành nơi cung cấp nguồn sống cho con người. Từ người Việt cổ xa xưa, trải qua thời gian, đã trở thành những người dân vạn chài nơi cửa biển trong vịnh Hạ Long hôm nay.

Chuyện văn hóa làng chài

Có một ngôi nhà nổi trên vụng Tùng Sâu là nơi lưu giữ các văn hóa đặc trưng của các thế hệ ngư dân ở làng chài Cửa Vạn. Đó là Trung tâm văn hóa nổi Cửa Vạn, đây cũng là một trong 12 pha của Dự án bảo tàng sinh thái biển Hạ Long. Theo anh Ngô Trường Giang, Đội trưởng Trung tâm văn hóa nổi Cửa Vạn, hiện tại, hàng năm trung tâm đón tiếp khoảng 6.000 lượt khách du lịch, các nhà khoa học, các nhà ngoại giao và sinh viên đến thăm và làm việc. Trung tâm hiện đang lưu giữ hơn 114 hiện vật. Các hiện vật của trung tâm chủ yếu là những dụng cụ, phương tiện sử dụng trong đời sống vật chất và tinh thần, những phong tục tập quán của người dân làng chài Cửa Vạn.

 643DSC01263.gif
Một số đồ dùng của nhà thuyền trên Vịnh Hạ Long

Có một điều đặt ra, tại sao các thế hệ người dân làng chài Cửa Vạn là các thế hệ hậu duệ của người Việt cổ khi xưa mà các hiện vật thu được ở trung tâm lại hạn chế như thế? Tâm sự về vấn đề này, các anh trong Trung tâm văn hóa nổi Cửa Vạn cho biết. Có rất nhiều nguyên nhân nhưng có lẽ, quá trình người Việt cổ từ săn bắt hái lượm trên đất liền đã sống, trải qua thời gian để thích nghi với biển cả đã có nhiều dụng cụ bị bão gió, thời gian và nước biển nhấn chìm còn nằm sâu dưới đáy đại dương mà chúng ta chưa tìm lại được. Cũng có thể, cùng với quá trình tồn tại, thích nghi và phát triển, các thế hệ người Việt ở đây đã chịu những tác động của đời sống trên đất liền mà các phong tục tập quán dần dần mai một. Và cũng có một lý do, trong một khoảng thời gian dài, có thể do đời sống khó khăn, do nhận thức khi đó chưa thấy hết giá trị của văn hóa làng chài, chúng ta, kể cả các nhà nghiên cứu đã “bỏ quên” việc bảo tồn các văn hóa của làng chài nơi đây.

Khi đưa chúng tôi đi giới thiệu các hiện vật có trong trung tâm, Đoàn Anh Thảo gần như nắm rõ đến từng chi tiết các dụng cụ từ lưới, câu, lờ, lao người dân làng chài dùng để đánh bắt cá đến quá trình phát triển nhà thuyền của người dân vạn chài đã trải qua. Chỉ riêng trong hệ thống các nhà thuyền của vạn chài Cửa Vạn có tới hàng chục loại khác nhau như: Bè, mảng, mủng, thuyền bơi chải, xuồng đèn đốt cá mực, lẵng câu tay, thuyền đánh cá nhụ, thuyền lái phố, thuyền vận tải, thuyền mắm chượp, thuyền đánh te và thuyền chài. Trong số các phương tiện trên, hiện nay có nhiều phương tiện đã không còn xuất hiện như thuyền lái phố, thuyền vận tải, thuyền mắm chượp, thuyền đánh te và thuyền chài.

Gần như trút nỗi niềm đau đáu, sự trăn trở làm sao có thể khôi phục, bảo tồn, phục dựng, sưu tầm lại những giá trị văn hóa của Hạ Long đã có, đã trải qua, Đoàn Anh Thảo bộc bạch: Có nhiều cái tiếc lắm. Thậm chí có thể phục dựng lại nhưng sự mai một của các nét văn hóa đã trải qua biết bao thời gian cũng khó mà có thể còn tìm lại được nguyên vẹn. Hiện nay, Trung tâm bảo tồn văn hóa Hạ Long gần như dốc hết tâm sức để sưu tầm và phục dựng nhưng với một khoảng thời gian dài hàng trăm năm, hàng ngàn năm, thậm chí hàng triệu năm thì quả là chả khác gì như muối bỏ biển. Điều không chỉ Đoàn Anh Thảo hay các anh trong Ban Giám đốc lo lắng mà đã được thể hiện ngay trước mắt. Với sự tác động của đời sống, sự phát triển của khoa học kỹ thuật, do chuyển phương thức làm ăn, từ đánh bắt sang nuôi trồng mà cho đến bây giờ, cả một làng chài không còn bóng một cánh thuyền buồm. Ngay câu hát giao duyên, câu hát hò biển của người dân vạn chài, khi được hỏi, lớp người trẻ hiện nay chỉ biết cười, lấy tay gãi đầu rồi lặng lẽ lảng đi nơi khác.

 18DSC01254.gif
Một số đồ dùng bằng đá và đồng của người dân làng chài ngày xưa.

Vĩ thanh

Vẫn biết việc bảo tồn văn hóa làng biển vịnh Hạ Long sẽ gặp rất nhiều khó khăn, vất vả. Không khó khăn sao được khi các nét văn hóa ấy đã trải qua thời gian quá dài. Không vất vả sao được khi tất cả các nét văn hóa ấy lại trên đầu ngọn sóng, còn nằm sâu trong lòng nước. Khi tôi đem nỗi niềm ấy nói lại với anh Nguyễn Ngọc Căn, Phó Giám đốc Trung tâm bảo tồn văn hóa biển Hạ Long. Anh Căn lặng lẽ mang cho tôi cuốn sách “Di sản Văn hóa làng chài vịnh Hạ Long” dày tới 542 trang. Rồi anh hát đôi câu giao duyên: “Hát cho con gái bỏ chồng. Đàn ông bỏ vợ, nạ dòng bỏ con”. Câu hát giao duyên mùa xuân của người vạn chài như thế thì việc sưu tầm, bảo tồn, phục dựng khôi phục lại nét văn hóa của Hạ Long chỉ sớm hay muộn thôi, chắc sẽ thành hiện thực. Khi đó, Hạ Long không chỉ là kỳ quan thiên nhiên của thế giới mà văn hóa Hạ Long cũng sẽ trở thành “hàng độc” có một không hai trong văn hóa các làng chài trên biển của nhân loại.

Phạm Thanh Khương