Thứ 5, 23/01/2020, 04:24 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

Thực hành Then - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

21/12/2019 - 11:02

Biên phòng - Thực hành Then của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Thái đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều đó góp phần khẳng định bản sắc văn hóa phong phú của dân tộc Việt Nam, sự gắn kết cộng đồng, chứng tỏ sức sống của văn hóa truyền thống Việt Nam trong dòng chảy hội nhập và văn hóa thế giới.

1cp5_8a
Các thầy Then trình diễn nghi lễ Lẩu Then của người Tày ở Lạng Sơn. Ảnh: Thanh Thuận

Từ diễn xướng dân gian độc đáo của người Tày, Nùng, Thái

Then là một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, tâm linh lâu đời không thể thiếu trong đời sống tâm linh của các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam. Đây cũng là một loại hình diễn xướng dân gian độc đáo, phản ánh mọi khía cạnh của cuộc sống, từ niềm vui, nỗi buồn đến những ước vọng, hoài bão, hướng tới những điều bình an, tốt đẹp. 

"Then" được đọc chệch từ "thiên", tức là “trời”, vì thế, người Tày, Nùng, Thái coi việc hát Then là hát để tế “trời”. Theo Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các lễ Then diễn tả hành trình thầy Then (là các ông Then, bà Then) đi từ Mường Đất lên Mường Trời, dâng lễ vật và cầu mong những điều tốt đẹp nhất cho người dân trong đời sống, sản xuất, sức khỏe... 

Về mặt nghệ thuật dân gian, Then là một loại hình nghệ thuật tổng hợp chứa nhiều thành tố ngữ văn, âm nhạc, mỹ thuật, múa, diễn xướng dân gian và có giá trị về lịch sử, văn hóa, xã hội. Then được thể hiện sinh động bằng lời ca, tiếng nhạc, điệu múa dân gian hết sức phong phú và hấp dẫn. Âm nhạc là yếu tố xuyên suốt cuộc hát Then, nhưng lời hát là yếu tố cực kỳ quan trọng. Bởi vì người ta yêu Then, hiểu Then cũng từ ngôn ngữ mà ra, ấy là những câu chuyện cổ, những lời răn dạy về cuộc sống... mà ông cha đã đúc kết, truyền lại cho con cháu đời sau. 

Khi làm lễ, thầy Then mặc lễ phục vừa hát tiếng dân tộc mình, vừa gảy tính tẩu, xóc chùm, xóc nhạc, phất quạt. Thông qua lời ca, tiếng hát, những làn điệu Then từ cây đàn tính, các ông Then, bà Then gửi gắm những ước nguyện của người dân đến thần linh.  

Khi các thầy Then cất tiếng hát, gảy tính tẩu là khởi đầu cuộc hành trình. Tùy theo mục đích mà thầy Then sẽ bày mâm lễ và đọc lời khấn trước bàn thờ những vị thần bản địa khác nhau. Thầy Then thường sử dụng các đồ vật như: Kiếm trừ tà, thanh âm dương, chuông... để thực hiện lễ Then tại nhà tín chủ, ở ngoài trời hoặc tại bàn thờ Then ở nhà thầy Then. 

Thực hành Then được trao truyền bằng hình thức truyền khẩu khi thực hành nghi lễ Then, thể hiện sự kế tục giữa các thế hệ. Các thầy Then đóng vai trò chính yếu trong việc chuyển giao kỹ năng, bí quyết liên quan. 

Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Điện Biên, Lai Châu, Lào Cai, Bắc Giang, Bắc Kạn, Cao Bằng, Hà Giang, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Thái Nguyên, Tuyên Quang và một số địa phương khác ở nước ta. 

Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam cho biết: “Then là một trong những loại hình mà khoa học gọi chung là shaman (tức dùng thầy cúng là người trung gian, hát và dẫn linh hồn đi qua các cửa thần để cầu xin điều gì đó...). Giá trị của Then trong đời sống đồng bào ngày trước rất quan trọng, thể hiện mối quan hệ thiêng liêng giữa con người và trời đất, thần linh...”.

Đến Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

Thực hành Then là di sản văn hóa phi vật thể thứ 13 của Việt Nam được UNESCO vinh danh. Theo Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, hồ sơ đề cử di sản văn hóa phi vật thể thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam đáp ứng 5 tiêu chí để ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Trước hết, thực hành Then ở Việt Nam tạo thành một phần cơ bản trong đời sống tinh thần của người Tày, Nùng, Thái, phản ánh mối quan hệ giữa con người, thế giới tự nhiên và vũ trụ. Nghi lễ Then thể hiện bản sắc văn hóa của các dân tộc này, từ phong tục đến nhạc cụ, múa và âm nhạc. Nhờ các chức năng văn hóa xã hội, Then góp phần giáo dục đạo đức, lối sống nhân đạo và bảo vệ các phong tục và truyền thống văn hóa ở Việt Nam.

Việc ghi danh nghi lễ Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam sẽ làm nổi bật sự đóng góp của di sản trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc và củng cố tình đoàn kết giữa các dân tộc khác nhau. Việc ghi danh cũng sẽ thu hút sự chú ý đến các di sản khác trên khắp thế giới, bao gồm các thực hành nghi lễ, nghi lễ mang tính xuất nhập thần và nghi lễ shaman.

Sức sống của di sản được đảm bảo bởi các cá nhân, gia đình hoặc cộng đồng, những người mời thầy Then đến làm lễ cầu sức khỏe, cầu an và cầu mùa. Từ năm 2001, Chính phủ đầu tư kinh phí từ các chương trình quốc gia về văn hóa để bảo vệ di sản văn hóa của các cộng đồng dân tộc Việt Nam, trong đó có nghi lễ Then.

Nghệ nhân dân gian và các cộng đồng liên quan tích cực tham gia vào tất cả các giai đoạn chuẩn bị hồ sơ đề cử thông qua các cuộc họp, hội thảo, hội nghị và tập huấn.

Với việc vinh danh của UNESCO, di sản thực hành Then sẽ được bảo tồn và phát huy giá trị rộng rãi hơn trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam, góp phần khẳng định sự đa dạng trong bản sắc của văn hóa Việt Nam và làm giàu thêm cho kho tàng văn hóa chung của nhân loại.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Thọ, dân tộc Tày, ở thôn Cốc Tảo, xã Đề Thám, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn vui mừng cho biết: “Tôi vô cùng xúc động khi thực hành Then được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Xúc động bởi Then được biết đến và công nhận ở tầm thế giới, được chú ý, quan tâm, đặt trên đường di sản chung của nhân loại. Chúng tôi sẽ tiếp tục thực hành Then, truyền dạy Then, bảo tồn văn hóa của dân tộc”.

Thanh Thuận