Thứ 2, 19/08/2019, 00:07 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

Tây Giang bảo tồn và phát triển văn hóa Cơ Tu

05/05/2015 - 9:26

Biên phòng - Tây Giang là huyện miền núi thuộc tỉnh Quảng Nam nằm về phía Nam của dãy Trường Sơn, cách Tam Kỳ khoảng 200km và cách thành phố Đà Nẵng khoảng 120km về phía Tây, có đường Hồ Chí Minh chạy qua. Từ lâu, tộc người Cơ Tu nơi đây đã sở hữu một kho tàng văn hóa phong phú, giàu bản sắc dân tộc.

8wph_8a-1.jpg
Nghệ thuật điêu khắc luôn được các nghệ nhân dân gian Cơ Tu gìn giữ và phát triển.

Tây Giang được thành lập cuối năm 2003 trên cơ sở tách huyện Hiên, tỉnh Quảng Nam thành huyện Đông Giang và Tây Giang theo Quyết định số 72/2003/NĐ-CP của Thủ tướng Chính phủ. Tổng diện tích tự nhiên Tây Giang là 902,97km2, dân số 16.076 người (đồng bào Cơ Tu chiếm trên 95% dân số toàn huyện).

Từ khi tái lập huyện đến nay, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương rất coi trọng việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu. Trong đó, việc xây dựng gươl (ngôi nhà làng truyền thống), một thiết chế văn hóa làng Cơ Tu được đặt lên hàng đầu. Gươl của người Cơ Tu là linh hồn của tộc người, một biểu tượng văn hóa cao nhất của cộng đồng nên luôn được người Cơ Tu gìn giữ. Nơi đây vừa lưu giữ nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc, vừa diễn ra các sinh hoạt văn hóa, các lễ hội truyền thống của cộng đồng người Cơ Tu.

Toàn huyện có 10 xã với 72 thôn thì đã có 63 thôn có gươl. Ngoài ra, các trung tâm xã, trường học, cơ quan trong huyện, gươl cũng được dựng lên. Mái gươl được dựng tuân thủ cấu trúc, ý niệm tâm linh truyền thống của người Cơ Tu. Kinh phí xây dựng mỗi gươl bình quân 300-350 triệu đồng (2014). Đặc biệt, nhiều năm qua, với chủ trương xã hội hóa, huyện Tây Giang đã đầu tư gần 4 tỷ đồng để xây dựng Khu làng văn hóa, truyền thống Cơ Tu tại trung tâm huyện lỵ (thôn Agrồng, xã A Tiêng).

Ngoài gươl, trung tâm làng còn có 10 moong (nhà truyền thống) do nhân dân 10 xã trong huyện góp công sức xây dựng. Khu làng văn hóa truyền thống còn có điểm nhấn là ngôi nhà dài truyền thống của người Cơ Tu thôn Atu, xã Ch'Om (giáp nước bạn Lào), với 40 bếp còn lại duy nhất ở miền núi Quảng Nam, được đưa về phục dựng và một ngôi nhà mồ với những lối kiến trúc và điêu khắc nguyên bản phong cách Cơ Tu rất đặc sắc. Khu vực làng văn hóa truyền thống tại trung tâm huyện giống như một bảo tàng nhà làng thu nhỏ về văn hóa kiến trúc và điêu khắc của người Cơ Tu Tây Giang. Đây không chỉ là nơi dừng chân của du khách, mà còn là điểm đến hấp dẫn cho những ai muốn tìm hiểu, nghiên cứu và khám phá văn hóa tộc người Cơ Tu Quảng Nam.

Từ lâu, văn hóa tộc người Cơ Tu nói chung và người Cơ Tu Tây Giang nói riêng rất đa dạng, phong phú. Trong đó, nghệ thuật điêu khắc cũng đặc sắc như điêu khắc của các dân tộc anh em, đã được phát huy và phát triển tốt. Sau một thời gian tưởng như bị mai một, khi phong trào xây dựng đời sống văn hóa khu dân cư ở Tây Giang phát triển thì làng văn hóa truyền thống, gươl và nhà mồ điêu khắc gỗ ở trung tâm huyện được khôi phục lại. Công đóng góp của nhiều người, nhưng vai trò lớn nhất là các nghệ nhân dân gian Cơ Tu, là những người uy tín trong cộng đồng, dòng họ. Họ vừa làm vừa hướng dẫn, truyền nghề điêu khắc cho lớp trẻ để góp phần bảo tồn và phát huy tích cực các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Cơ Tu.

Bên cạnh việc xây dựng mái gươl và các thiết chế văn hóa, huyện Tây Giang cũng chú trọng bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa phi vật thể của người Cơ Tu. Được biết, trong năm 2009, nhân khánh thành Khu làng văn hóa truyền thống, lần đầu tiên, huyện Tây Giang tổ chức lễ hội mừng lúa mới với quy mô toàn huyện. Lễ mừng lúa mới được phục dựng đã tạo ra niềm vui lớn cho tộc người Cơ Tu cũng như các tầng lớp nhân dân trong huyện.

Việc sưu tầm các loại nhạc cụ truyền thống của dân tộc, các điệu dân ca, hát lý đã được Phòng Văn hóa - Thông tin huyện phối hợp với các cơ quan, đơn vị và các địa phương triển khai thường xuyên. Đội cồng chiêng của huyện và các xã được xây dựng với trình độ biểu diễn ngày càng được nâng cao để phục vụ các hoạt động văn hóa và lễ hội tại địa phương.

Cùng với các hoạt động trên, năm 2012, huyện Tây Giang đã đầu tư hơn 400 triệu đồng từ nguồn ngân sách của huyện để mua sắm và sưu tầm một số nhạc cụ, trống, chiêng, khố, váy, trang sức, khung dệt thổ cẩm... Các ấn phẩm về vùng đất, văn hóa, con người và ngôn ngữ Cơ Tu ở Tây Giang được xuất bản, nhằm nâng cao ý thức gìn giữ và phát huy nét đẹp văn hóa, tình đoàn kết anh em của cộng đồng các dân tộc trên địa bàn huyện. 

Nhiều năm qua, vai trò của già làng, trưởng thôn trong việc lưu giữ, bảo tồn các giá trị văn hóa của đồng bào Cơ Tu cũng được phát huy. Toàn huyện có 72 trưởng thôn, già làng có uy tín, đa số là cán bộ nghỉ hưu, đảng viên. Nhiều già làng, trưởng thôn ở Tây Giang có đóng góp rất tích cực cho địa phương trong quá trình phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Điển hình là các già làng: Cơlâu Năm (thôn Pơh ning) và Bh'ríu Pố (thôn Arởh), xã Lăng; Ker Tíc (thôn Ka noon, xã A Xan); Cơlâu Blao (thôn Voòng, xã Tr'Hy); Alăng Ave (thôn Tà Làng, xã Bha Lêê); Alăng Đàn (thôn A rớt) và Arất Đút (thôn Anoooh), xã A Nông...

Hầu như tất cả các gươl trên địa bàn huyện Tây Giang đều có sự tham gia đóng góp công sức, trí tuệ của những già làng, trưởng thôn. Họ là những người cần cù, chịu khó tạo ra các công cụ, nhạc cụ, nghệ thuật điêu khắc nhằm lưu giữ, bảo tồn và truyền lại các giá trị văn hóa phi vật thể như nói lý, hát lý, các loại truyện cổ, cồng chiêng, đan lát của dân tộc Cơ Tu...

Cùng với việc xây dựng mái gươl, nhà làng truyền thống của đồng bào Cơ Tu, những năm qua, huyện Tây Giang còn thường xuyên tổ chức nhiều hoạt động có ý nghĩa thiết thực như: Ngày hội đại đoàn kết, chợ ẩm thực Cơ Tu, ngày hội văn hóa Cơ Tu tại Đà Nẵng, về thăm khu địa đạo Axòo... nhằm quảng bá, giới thiệu nét văn hóa, vùng đất và con người Tây Giang để thúc đẩy phát triển văn hóa, du lịch, góp phần phát triển kinh tế - xã hội huyện nhà.

Những việc làm nói trên rất có ý nghĩa đối với sự nghiệp phát triển văn hóa Cơ Tu nói riêng, phát triển kinh tế, xã hội huyện nhà nói chung, đồng thời, đây cũng là chương trình, hành động cụ thể mà Huyện ủy Tây Giang đã ban hành Nghị quyết 09 về tiếp tục bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Cơ Tu.
Nguyễn Văn Sơn