Thứ 7, 21/09/2019, 20:08 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

Sử thi giữ đất của người Việt

03/08/2016 - 5:55

Biên phòng - Tây Nguyên, chỉ riêng cái tên ấy thôi đã gợi biết bao suy tưởng về một không gian đầy huyền thoại của vùng đất bazan tràn ngập nắng và gió. "Đặc sản" văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên đã tạo cảm hứng cho hàng ngàn tác phẩm văn học, nghệ thuật cũng như thúc giục lòng người tìm đến với cao nguyên một lần trong đời. Và tâm hồn, cuộc sống của người dân Tây Nguyên xa xưa được biểu thị xuyên suốt qua những pho sử thi sống động. Nghệ thuật hát kể sử thi Tây Nguyên được các dân tộc gọi bằng nhiều cách khác nhau. Đơn cử như dân tộc Ba Na gọi là hơ-mon, dân tộc Ê Đê gọi là "khan" và "hơ-ri" là cách gọi sử thi của đồng bào Gia Rai.

Bài cuối: Những áng hùng ca của miền suy tưởng

Vùng sử thi đậm đặc

Từ cuối thể kỷ XIX, một số nhà nghiên cứu người Pháp đã bắt đầu nghiên cứu sử thi Tây Nguyên và họ cho rằng, chỉ có các dân tộc Tây Nguyên là có sử thi. Tiếp sau đó, trong quá trình lịch sử của dân tộc, nhiều pho sử thi mới đã xuất hiện trên vùng đất này. Ước tính đã có khoảng 622 sử thi dược phát hiện và sưu tầm. Đây có thể coi là vùng đất có mật độ sử thi lớn nhất Việt Nam bởi một số địa bàn khác chỉ có khoảng từ 3 đến 5 sử thi. Thậm chí có một số quốc gia trên thế giới chỉ có vỏn vẹn 1 sử thi mà thôi.

Đầu thế kỷ XXI, nhận thấy dấu hiệu mai một của di sản phi vật thể này qua việc các nghệ nhân hát sử thi dần "khuất bóng", các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của các dân tộc Tây Nguyên thiếu vắng sự hiện diện của sử thi nên Nhà nước đã có đề án sưu tầm, dịch thuật và phân loại ở tầm quốc gia. Sau 10 năm miệt mài làm việc, 62 tập với 60.000 trang in song ngữ tiếng Việt và tiếng dân tộc do Viện Khoa học Xã hội Việt Nam, nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Xã hội Việt Nam và các tỉnh Tây Nguyên được xuất bản và phát hành.

uma2_21b
Nghệ nhân A Lưu - "pho sử thi sống" của dân tộc Ba Na. Ảnh: Phạm Vân Anh

Tiếp đó, các nhà nghiên cứu cũng đã tiến hành lập hồ sơ để đệ trình UNESCO đưa sử thi Tây Nguyên vào danh mục văn hóa phi vật thể truyền khẩu của nhân loại với đại diện là một số sử thi tiêu biểu, mang giá trị nghệ thuật cao của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên. Người Ê Đê có sử thi Khan "Đăm San", "Đăm Di", "Khinh Dú", "Đăm Đơ roăn", "Y Pơrao", "Mơ Hiêng"... Người Ba Na có sử thi Hơ-mon "Đăm Noi", "Giông nghèo tám vợ", "Tre vắt ghen gét Giông", "Dyông Wiwin", "Xing Chi Ôn"... Sử thi Hơ-ri của người Jarai là "Chilơkôk", sử thi Akha juka của người Raglai là "Uđai Ujà", sử thi Dăm Diông của người Xê Đăng và sử thi Ôtnrong của đồng bào Mơ Nông là "Cây nêu thần", "Mùa rẫy bon Tiăng" hay "Đi cướp lại bộ cồng từ Sơm, Sơ"... Hàng trăm tác phẩm trên làm nên một bộ sử thi kể về cuộc đời nhiều thế hệ anh hùng của các dân tộc Tây Nguyên đã có công lập buôn làng, chiến đấu bảo vệ quê hương và xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Là người được Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam "chọn mặt gửi vàng" để dịch một số bộ sử thi của các dân tộc Tây Nguyên, nhà nghiên cứu A Jar, hiện sinh sống và làm việc tại tỉnh Kon Tum cho rằng, sử thi vùng Tây Nguyên có những đặc điểm vùng rất đáng lưu tâm như thường mang ba chủ đề lớn là lấy vợ, làm lụng và đánh giặc. Thời gian phản ánh trong các tác phẩm cũng thường có mốc từ thế kỷ XIX trở về trước.

Với mô hình cộng đồng buôn làng, việc làm lụng và sinh hoạt của các anh hùng sử thi cũng mang đặc điểm của kinh tế - xã hội Tây Nguyên, như việc trồng trọt, hái lượm, săn bắn hay cướp vợ hoặc bị bắt rể là một hiện tượng phổ biến từ thế kỷ XIX về trước. Bên cạnh đó, chủ đề đánh giặc giữ buôn làng đã phản ánh nguyện vọng của lịch sử thúc đẩy từ tình trạng chiến tranh liên miên đến sự ổn định, đến hòa bình, giàu có. Hiện, nhà nghiên cứu A Jar đã hoàn thành việc biên soạn và dịch gần 30 bộ sử thi của dân tộc Ba Na và Xơ Đăng ra tiếng phổ thông.

Biểu đạt niềm tin huyền ảo

Trong thời gian công tác tại Tây Nguyên, chúng tôi đã có dịp gặp gỡ nhiều nghệ nhân đang lưu giữ các bộ sử thi của dân tộc mình như nghệ nhân A Lưu, A Bek, Điểu Klung, A Jar, Y Blu, Y Guang Hwing... để nghe các nghệ nhân hát kể một số trường đoạn sử thi tiêu biểu của dân tộc mình. Tuy không hiểu nghĩa của các tác phẩm được trình bày bằng tiếng bản địa, song những âm giai đặc trưng của cách kể, cách ngân rung cuối mỗi câu hát, chất giọng của người kể cùng với không gian dưới mái sàn đơn sơ tràn ngập ánh nắng và gió lành đã đem lại những dư cảm khó quên.

Qua trao đổi, chúng tôi biết thêm một đặc điểm khác là hầu hết các bộ sử thi chỉ lưu truyền miệng, nên có nhiều tình tiết, nhiều lời thoại khác nhau. Người hát kể sử thi phải bám chắc theo "văn bản" gốc đã từng nghe và thuộc, đảm bảo ngôn ngữ và không khí cổ xưa, chứ không tùy tiện ngẫu hứng sáng tác thêm vào những lời mới, ý mới, hình ảnh mới không hợp lý. Nếu không cảm được hồn của sử thi thì khó nhớ liền mạch được. Nghệ nhân A Lưu còn nói rằng, mỗi lần ông hơ-mon thì đều cảm thấy như có thần linh truyền thêm nội lực cho mình nên mới có được hứng khởi và có đủ sức khỏe để kể hát hết ngày sang đêm!

Qua một số tác phẩm đã được dịch, có thể nhận thấy sử thi Tây Nguyên biểu đạt đời sống tinh thần của đồng bào với nghệ thuật kỳ vĩ hào hùng bắt nguồn từ niềm tin về Giàng - Trời, còn được các nhà nghiên cứu gọi là "niềm tin về sự huyền ảo có thực". Cùng với đó, cao nguyên hùng vĩ, khoáng đạt còn tiềm ẩn biết bao điều huyền diệu mà chúng ta chưa khám phá hết. Giản đơn là một tiếng gió về qua nóc nhà rông, tiếng thác Đăm Ri ồn ào đưa nước bạc hay một tiếng tơ rưng, một nhịp đàn đá, một bước voi đi uy lẫm giữa đại ngàn, một điệu chiêng xoang thì đó chính là những thanh âm riêng có của đất trời Tây Nguyên hội tụ... Tất cả những điều đó đã tạo nên các đặc trưng văn hóa - văn hóa sinh thái và văn hóa nhân văn - một trong những yếu tố góp phần làm nên nội dung thống nhất mà đặc thù của sử thi Tây Nguyên.

Cũng cần phải kể đến yếu tố nhân vật anh hùng trong đại đa số sử thi Tây Nguyên. Sử thi "Đam San" cho thấy một Đam San anh hùng chiến thắng kẻ thù xâm hại lợi ích cộng đồng dân tộc mình và trở thành "tù trưởng của mọi tù trưởng". Sử thi "Anh em Giông, Giở..." của người Ba Na nói về chiến thắng của anh hùng Giông trước tên Xtret nham hiểm...  Bối cảnh lịch sử trong các sử thi đều biểu đạt một thời kỳ đồng bào sống biệt lập, nhỏ bé giữa núi rừng và thiên nhiên khắc nghiệt. Việc đấu tranh với thiên nhiên, với các cộng đồng khác rắp tâm tranh đoạt đất đai, của cải, phụ nữ… là thường xảy ra. Chính vì vậy, mỗi cộng đồng đều cần phải đoàn kết thành một khối thống nhất dưới sự dẫn dắt của một vị thủ lĩnh.

Các nhà nghiên cứu đều khẳng định chiến tranh trong sử thi Tây Nguyên là cuộc chiến đem lại hạnh phúc, ấm no cho cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên. Người anh hùng cộng đồng vào sử thi Tây Nguyên với biết bao sự kỳ vĩ hóa, biết bao niềm tự hào, biết bao ước mơ mà nhân dân gửi gắm. Hầu hết sử thi đều phản ánh sự vươn lên mạnh mẽ của con người trong mọi hoàn cảnh khắc nghiệt của cuộc sống. Cuối cùng, cái thiện sẽ thắng cái ác để trường tồn. Nó như gián tiếp nói lên sức sống của người Tây Nguyên giữa bao khó nghèo lạc hậu để tồn tại đến ngày nay.

Vẻ đẹp hình thể của các nhân vật trong sử thi Tây Nguyên cũng được khắc họa rõ nét. Giống như Thánh Gióng, Thạch Sanh, các chàng trai Tây Nguyên luôn có cơ thể cường tráng với bắp chân, bắp tay rắn chắc, tấm lưng rộng, bộ ngực nở và gương mặt sáng đẹp, cương nghị, là hiện thân của lý tưởng, ước mơ của cả cộng đồng. Nhà nghiên cứu Phan Thị Hồng từng nhận xét: "Người anh hùng sử thi Tây Nguyên, những pho tượng sừng sững, sống động, hiên ngang, con người hiển hách luôn sát cánh với cộng đồng."

Đêm Tây Nguyên trong veo, lẫn trong ánh lửa và lời ngân Hơ Mon đầy yêu mê, tôi thấy gương mặt các nghệ nhân Ba Na như mang một vầng ánh sáng. Không rõ vầng sáng ấy được hắt lên từ cột lửa hồng hay ánh sáng từ đôi mắt các nghệ nhân. Chỉ biết là trong đêm ấy, tôi đã hiểu thật sâu về đất và người Tây Nguyên. Sự hiểu biết ít nhiều về đời sống văn hóa, xã hội Tây Nguyên đã giúp chúng tôi cảm thụ sử thi Tây Nguyên sâu sắc hơn. Theo một cách vô cùng xứng đáng, sử thi Tây Nguyên là niềm kiêu hãnh không chỉ riêng người Tây Nguyên, mà còn là niềm hãnh diện chung của nền văn học đa dân tộc Việt Nam.

Phạm Vân Anh