Thứ 4, 16/10/2019, 16:19 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

Người Pakô “làm phép thử đất”

09/06/2012 - 9:49

Biên phòng - Đối với người Pakô, ngôi nhà không đơn thuần là nơi cư trú mà còn chứng kiến sự ra đời, trưởng thành và từ trần của mỗi con người. Cũng bởi sự gắn bó khăng khít ấy, việc chọn địa điểm dựng nhà được dân bản đặc biệt chú trọng. Theo năm tháng, các nghi lễ, quan niệm đã kết tinh thành nét văn hóa vô cùng độc đáo.

 8608.31.gif
Người Pakô thực hiện các nghi lễ chọn đất dựng nhà.
“Đời người, việc gì quan trọng nhất?”. Nếu được đặt câu hỏi ấy, từ ông bà lão tóc bạc phơ đến các em bé mới lớn ở nhiều bản làng phía Tây tỉnh Quảng Trị đều có chung câu trả lời “Thứ nhất cưới vợ, thứ nhì tạo gia”. Quan niệm ấy đủ để khẳng định việc cưới vợ, dựng nhà là một sự kiện trọng đại đối với dân bản. Thế nên, trong khi nhiều nét văn hóa truyền thống của người Pakô đứng trước nguy cơ mai một, phong tục chọn đất làm nhà vẫn được lưu truyền một cách tự nhiên từ đời này sang đời khác. Quá trình thanh lọc hàng trăm năm đã làm một số thủ tục rườm rà, lạc hậu bị xóa bỏ. Giờ đây, người Pakô chọn đất theo những quan niệm quy chuẩn “xưa bày, nay vẽ”.

Theo quan niệm của người Pakô, trong mỗi ngôi nhà sàn thông thường chỉ nên có ba thế hệ cùng chung sống. Vì lẽ đó, sau khi con cháu kết hôn, các thành viên trong gia đình, đặc biệt là ông bà, cha mẹ lại chuẩn bị nghi lễ để tìm đất, dựng nhà. Qua lời giới thiệu của anh Kray Sức, nguyên cán bộ văn hóa xã Tà Rụt, chúng tôi có dịp mục sở thị nghi lễ chọn đất dựng nhà cho con của gia đình ông Kôn Chịu, trú tại thôn A Pul, xã Tà Rụt, huyện Đắkrông. Được biết, trước khi định ngày đẹp trời để chọn đất dựng nhà, gia đình ông Kôn Chịu đã đến nhờ sự hướng dẫn của các vị già làng, trưởng bản. Lâu nay, người Pakô quan niệm, một mảnh đất tốt sẽ hội tụ đủ các yếu tố gió, mạch nước và hoal (tiếng Kinh nghĩa là hơi, khí). Để xem “đất có yêu người hay không”, nhất thiết phải dùng “phép thử”.

Sau khi tìm được mảnh đất ưng ý, người Pakô lấy một nạm gạo, khấn thần lúa Abol và thần núi Giàng Côh, thành kính chia sẻ tâm nguyện của mình. Bên cạnh đó, họ còn trình bày mong muốn tìm được một nơi an cư, lạc nghiệp với Giàng Kumuiq, các thần núi, thần khe... Lời khấn nguyện sẽ sớm linh ứng và được “thông báo” cho chủ nhà thông qua dấu hiệu riêng, xuất hiện trên các đồ vật được quy định.

Để nhận biết dấu hiệu này, người Pakô chọn một cây tre nhỏ, chẻ dọc giữa hai đốt. Sau đó, ống tre sẽ được chia thành ba khoang, đánh dấu bằng các vạch nhỏ. Mỗi khoang sẽ được đặt 6 hạt gạo chụm đầu vào nhau sao cho ngay ngắn. Sau đó, chủ nhà gắn hai ống tre lại và chôn vào lòng đất. Thời gian chôn ống tre tùy thuộc vào lời khấn của chủ nhà hướng đến các vị thần linh. Tuy nhiên, càng để thời gian dài, việc kiểm tra đất càng được đảm bảo.

Sau một thời gian nhất định, người Pakô sẽ đem ống tre chôn dưới lòng đất lên và quan sát từng hạt gạo. Trường hợp hạt gạo không bị xê dịch vị trí, mọi người mới yên tâm dựng nhà trên mảnh đất ấy. Một người dân xã Tà Rụt cho biết: “Không phải ai cũng may mắn tìm được mảnh đất ưng ý. Một số người chỉ cho ống tre chứa gạo xuống đất chừng một tiếng thì hạt gạo đã bị xê dịch hoặc kiến tha đi. Cá biệt có trường hợp hạt gạo ngả sang màu đen. Tuy nhiên, nhiều gia đình dẫu chôn ống tre suốt hai ngày trời mà hạt gạo vẫn không thay đổi vị trí”.

Lớp người Pakô đi trước đã đúc kết lại và truyền dạy con cháu những điềm báo thể hiện trong từng hạt gạo. Gặp trường hợp hạt gạo bị kiến tha, nếu làm nhà ở vị trí đó, người ta vẫn ở được nhưng thường xuyên rơi vào cảnh ốm đau, hao tài, tốn của. Nếu hạt gạo bị xáo trộn vị trí, gia đình chắc chắn xảy ra mâu thuẫn, li tán. Trường hợp hạt gạo mục nát, ngả sang màu đen thì không nên ở trên mảnh đất ấy, bởi chủ nhân sẽ bị đau ốm triền miên, dễ chết bất đắc kì tử.

Theo những người già ở xã Tà Rụt, việc chia ống tre thành ba phần đều nhau tương ứng với số gian trong một ngôi nhà. Căn cứ vào đặc điểm hạt gạo ở mỗi khoang mà người Pakô nhận biết đất ở từng gian nhà là tốt hay xấu. Thế nên, nếu hạt gạo ở khoang bên phải hoặc bên trái bị xáo trộn, người ta có thể dịch chuyển ống tre sang mảnh đất kề cận. Tuy nhiên, khi hạt gạo khoang giữa bị mục nát, ngả sang màu đen thì họ phải chuyển ống tre đến chôn ở địa điểm cách trên 10m.

Một hướng quan niệm khác trong trường hợp này là số lượng các khoang trong ống tre ngụ ý chỉ các thế hệ của gia đình. Khoang nào bị xáo trộn thì đó là điềm báo không tốt cho một thế hệ tương ứng. Giải thích ý nghĩa về con số 6 hạt gạo trong mỗi khoang, ông Kray Sức cho biết: “Số 6 là con số linh thiêng của người Pakô. Nó gắn bó với cuộc sống, sinh hoạt của bà con như một ngày có 6 bữa ăn, các thầy thuốc ở bản chỉ điều trị cho bệnh nhân trong ba ngày ba đêm, tức là 6 bữa...”.

Cho đến nay, tuy đã trải qua nhiều bước thăng trầm lịch sử nhưng người Pakô ở các bản làng phía Tây tỉnh Quảng Trị vẫn duy trì tập tục chọn đất dựng nhà. Tuy nhiên, thực tế hiện nay, số lượng người dân ở các bản làng vùng cao đang ngày một gia tăng. Bên cạnh đó, đất đai đã được phân thành từng lô, có mốc giới hẳn hoi. Thế nên, chuyện đi từ nơi này sang nơi khác, kiếm, thử và tìm được một mảnh đất ưng ý để dựng nhà không còn đơn giản. Vì vậy, người Pakô ngày nay đã áp dụng các phương án cải tạo đất xấu bằng cách cúng tế, tẩy uế đặc trưng. Công việc này lại mở ra một nét phong tục đặc sắc khác của cư dân chốn đại ngàn Trường Sơn.

Tây Long