Thứ 7, 20/04/2019, 06:04 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

“Nghệ nhân” đan lát Co

17/03/2014 - 15:58

Biên phòng - Sinh ra và lớn lên tại vùng quê Trà Liên (cũ), nay là xã Trà Kót, huyện miền núi Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam, nơi có nghề đan lát truyền thống của người Co, ngay từ nhỏ, ông Hồ Văn Hớm đã được chính người cha của mình truyền dạy đan lát. Vốn thông minh và chịu khó học hỏi, dần dần, ông đã nhanh chóng nắm bắt được kỹ thuật đan lát truyền thống của người Co và theo thời gian, sản phẩm ông làm ra được đông đảo bà con trong vùng đón nhận.

dr76_20-1.JPG
Dù tuổi cao, sức yếu, nhưng hằng ngày ông Hồ Văn Hớm vẫn miệt mài với nghề đan truyền thống của người Co.
Từ nhiều năm nay, ông Hồ Văn Hớm đã đan rất nhiều sản phẩm như: Gùi lúa lớn (ateo), gùi lúa nhỏ (atró), gùi củi (ro), nia sẩy lúa (apứt), mâm cúng lễ (garác héc) đến nón lá đội đầu…để bán hoặc trao đổi cho bà con trong xã và cả huyện Bắc Trà My. Ông cho biết, ngày trước, muốn có một chiếc gùi lúa hay chiếc gùi (xui) 3 ngăn của đàn ông Co đẹp và chắc, phải vào rừng sâu để bứt những loại mây chắc như mây song, mây cám thì mới đẹp.

  Theo tìm hiểu của chúng tôi, tùy từng loại sản phẩm mà ông Hồ Văn Hớm sử dụng những kỹ thuật đan lát truyền thống khác nhau của người Co. Đan mâm cúng lễ (garác héc) và nón lá đội đầu có thể được coi là một trong những kiệt tác của nghệ thuật đan lát sử dụng chất liệu cật tre và mây, thể hiện sự phối kết hợp khá mềm mại, tinh xảo nhưng công phu. Khi đan hai sản phẩm này, ông thường dùng kỹ thuật xâu xiên là kỹ thuật phức tạp và khó đan, rất ít người làm được. Những sản phẩm này chỉ được ông làm theo đơn đặt hàng. Với một gùi (xui) 3 ngăn của người đàn ông Co từ khi dùng đến lúc hư ít nhất từ 15 đến 20 năm. Đây là loại gùi được đan rất công phu và mất nhiều thời gian. Gùi có 3 phần chính, hai ngăn nhỏ ở thân gùi. Thân gùi được đan bằng mây, chung quanh thân có 4 thanh gỗ nhỏ áp vào thành từ đáy trở lên miệng và đáy gùi tương đối bằng nhau giúp cho gùi được cứng cáp, không bị lệch khi mang nặng.

Dây mang gùi đan bằng mây song, được vót mỏng để đan thì dây mới bền và chắc hơn... Đây là loại gùi dùng cho người đàn ông Co để mang các vật dụng nhỏ như cơm, gạo, dao, rựa, thuốc hút, dụng cụ lấy lửa... để đi rừng hay lên rẫy. Còn đan các loại gùi khác thì dùng kỹ thuật đan nan lóng mốt, nan lóng đôi và nan lóng ba... Các sản phẩm đều được ông Hớm làm rất công phu, đan bằng mây rất độc đáo, thể hiện đặc trưng dân tộc tương đối rõ nét. Gùi lúa của người Co vùng Bắc Trà My thuộc loại sản phẩm đặc sắc nhất. Miệng gùi loe rộng được quấn mây rất đẹp, gùi có dây quàng qua trán và ách tỳ vào gáy người đeo. Gùi vừa là đồ đựng, vừa là phương tiện vận chuyển. Những người đến lứa tuổi đi làm rẫy đều có chiếc gùi của riêng mình. Khi không dùng, bà con treo gùi trên giàn bếp, vì thế, những vật dụng này có màu cánh gián, rất bền vì không bị mối mọt.

Không chỉ có những kỹ thuật đan lát cổ truyền, ông Hồ Văn Hớm còn sở hữu các kỹ thuật chế biến nguyên liệu rất phong phú, chẳng hạn như, chỉ khai thác tre nứa vào những ngày cuối tháng, không có trăng vì tre đầu tháng thân chứa nhiều nước nên dễ bị mọt. Mây thì chỉ lấy sợi dây già, leo trên cây cao, có màu vàng hoặc xanh để đảm bảo độ dẻo và không bị mọt, mỗi loại sản phẩm có thể sử dụng từ 20 đến 30 năm.

Cũng theo ông Hồ Văn Hớm, đã là người dân tộc Co thì ai cũng biết đan, chỉ có điều là đan đẹp hay chưa đẹp mà thôi... Làm nghề này nếu làm không thạo thì vất vả lắm, một năm, mình cũng đan được từ 20 đến 30 sản phẩm các loại để bán hoặc trao đổi cho bà con trong xã và cả huyện Bắc Trà My, không dư, chỉ đủ ăn. Hiện nay, ai đặt hàng thì mình mới làm, chủ yếu là bà con xung quanh trong làng, trong xã. Ông bảo, ông đan gùi không phải vì lợi nhuận mà vì sợ nghề truyền thống này của tổ tiên, ông bà Co đang đứng trước nguy cơ mai một và bị mất đi. Ông thổ lộ nỗi lo vì lớp trẻ Co quê ông bây giờ không học đan gùi, đan lát hiện nay, trong thôn chỉ còn vài người đan gùi đẹp, song nhìn chung đều đã lớn tuổi và mắt cũng đã mờ, tay chân đã yếu, không còn vào rừng bứt mây được nữa.

Nguyễn Văn Sơn