Thứ 2, 27/05/2019, 18:48 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

Mở hướng cho nghề khai thác cá ngừ đại dương

08/05/2014 - 14:41

Biên phòng - Giá cá bấp bênh và sụt giảm, giá dầu và mọi chi phí chuyến biển tăng cao. Những con tàu ra khơi trở về mang bao âu lo, thấp thỏm khi tiền bán cá không đủ sắm tổn để tiếp tục đi biển... Tại diễn đàn tổ chức sản xuất cá ngừ đại dương theo chuỗi do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức mới đây, hơn 200 ngư dân và các nhà quản lý, nhà khoa học thủy sản đã cùng thảo luận để tìm lời giải cho những "nút thắt" của nghề đánh bắt cá ngừ đại dương.

9416_16b-1.JPG
Sơ chế cá ngừ đại dương.

Hiệu quả sản xuất thấp

Nghề khai thác cá ngừ đại dương du nhập vào Việt Nam từ năm 1994, tốc độ phát triển khá nhanh và đang được ngành Thủy sản chọn là đối tượng mục tiêu của nghề đánh bắt xa bờ. Hiện, cả nước có khoảng 3.500 tàu, tổng công suất 10.000CV với 35.000 lao động trực tiếp hành nghề. Kim ngạch xuất khẩu cá ngừ đã tăng mạnh trong vòng 5 năm qua, từ 188,7 triệu USD (năm 2008) lên 569,4 triệu USD (năm 2012) và 520 triệu USD (năm 2013). 

Theo ông Phan Thuẫn, Chủ tịch Nghiệp đoàn Nghề cá phường 6, TP Tuy Hòa, từ cuối năm 2012 đến nay, số tàu thuyền khai thác cá ngừ đại dương tăng nhanh. Thêm vào đó, sự phát triển nghề câu tay kết hợp ánh sáng đã khiến sản lượng khai thác tăng rất cao. Tuy nhiên, giá thu mua cá giảm đến 30%, trong khi chi phí bơm dầu và sắm chuyến biển tăng vùn vụt. Hoạt động khai thác, thu mua, chế biến và tiêu thụ cá ngừ đại dương có lúc như chững lại vì nhiều tàu làm ăn không hiệu quả, phần lớn bị thua lỗ hoặc chỉ hòa vốn. Người lao động cả tháng trời bám biển, nhưng khi về không có thu nhập. Các chủ phương tiện cũng không chạy ra tiền để sắm chuyến biển. Bao con người từng dám đánh cược mạng sống với biển khơi để tìm kiếm cái ăn đã đến lúc phải nghĩ đến chuyện lên bờ đi kiếm cơ hội mới".

Giải thích về chuyện giá cá sụt giảm, ông Bùi Thanh Ninh, ngư dân thôn Thiện Chánh 1, xã Tam Quan Bắc, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định cho biết, trong đánh bắt cá ngừ đại dương, nếu sử dụng lối câu vàng truyền thống, sản lượng cá thấp nhưng chất lượng cao, giá bán cao hơn một nửa so với cá đánh bắt bằng câu tay kết hợp với ánh sáng. Ông Ninh đưa ra so sánh, năm 2011 trở về trước, giá cá ngừ đại dương dao động từ 140.000 - 160.000 đồng/kg, có thời điểm giá đạt 190.000 - 200.000 đồng/kg. Mỗi chuyến biển, tàu về từ 1 tấn cá ngừ trở lên đã có thu nhập, anh em lao động cũng được chia từ 5-7 triệu đồng. Tuy nhiên, từ năm 2012, do xuất hiện nghề câu tay kết hợp với ánh sáng, phần lớn cá không đạt chất lượng sản phẩm ăn sống sashimi nên các vựa chỉ thu mua với giá từ 55.000 - 60.000 đồng/kg. Cá câu vàng vì thế cũng bị kéo giảm xuống, chỉ còn trên dưới 120.000 đồng/kg. "Đại đa số ngư dân Phú Yên làm nghề câu vàng, khó đạt sản lượng cao. Nhưng hiện nay, dù đánh được hơn 1 tấn cá vẫn dễ bị lỗ. Trong khi đó, chi phí đi biển mỗi chuyến tiêu tốn từ 170 - 180 triệu đồng, tăng hơn một nửa so với ngày trước" - Ông Thuẫn nói.

Khắc phục rào cản thương mại

Theo Hiệp hội Chế biến xuất khẩu thủy sản (vascep), sản lượng cá ngừ đại dương do ngư dân Việt Nam đánh bắt chỉ 10% đủ tiêu chuẩn xuất khẩu nguyên con. Và trong số này, có tỉ lệ rất ít cá đủ tiêu chuẩn ăn sashimi. Năm 2012 là năm cá ngừ đại dương được mùa với sản lượng lớn nhất từ trước đến nay, hơn 20.000 tấn. Song, chỉ có 1,3 tấn cá ngừ nguyên con, đủ tiêu chuẩn ăn sashimi xuất sang Nhật Bản với giá cao nhất trong các thị trường thế giới (30,3 USD/kg). Điều đáng nói, cá xuất nguyên con, đảm bảo chất lượng sashimi, giá trị lớn hơn gấp 10 lần so với cá đưa vào chế biến đông lạnh rồi mới xuất khẩu.

Về điều này, Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định Lê Hữu Lộc cũng cho biết, năm 2013, ngành Thủy sản tỉnh Bình định đã đem 4 con cá ngừ đại dương sang Nhật chào bán ở dạng nguyên con để làm món sashimi, sushi. Tuy nhiên, chỉ có 1 con đủ tiêu chuẩn, còn 3 con không được chấp nhận. Vậy nên, thay vì bán cá với giá 30 USD/kg để làm món hải sản tươi, số cá trên chỉ được bán để làm đồ hộp với giá 3 USD/kg.

Ông Phạm Ngọc Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản đúc kết, nguyên nhân mấu chốt khiến chất lượng cá ngừ đại dương bị giảm thấp là do quá trình khai thác, sơ chế, bảo quản sau đánh bắt không đảm bảo. "Phương pháp câu tay kết hợp với ánh sáng cho sản lượng cao. Tuy nhiên, với lối đánh bắt này, cá ăn câu ở độ sâu lớn, khi thu câu nhanh, áp suất nước đột ngột thay đổi khiến mạch máu bị vỡ, thịt cá phát sinh acit lactic, hàm lượng histamin cũng tăng nhiều nên bị chua, giảm chất lượng. Đó là chưa kể, khi về bờ, ngư dân mở hầm đá, chuyển cá vào vựa giữa trời nắng chói chang nên không khỏi giảm cấp" - Ông Tuấn lý giải.

Cũng theo ông Tuấn, để cá đảm bảo chất lượng, khi kéo câu đưa cá lên, phải nhanh chóng hủy não, rồi xả máu, mổ bụng, móc mang làm sạch. Sau đó, cho vào hầm hạ nhiệt độ dần trước khi đưa vào hầm bảo quản. Tuy nhiên, hiện, 90% tàu đánh bắt cá ngừ đại dương không có hầm hạ nhiệt. Các hầm bảo quản lại có kết cấu thô sơ, chủ yếu chỉ bằng xốp ép và lót bạt nên không giữ được độ lạnh. Nguyên liệu bảo quản cá chủ yếu là đá xay, nhưng loại nước đá này phần lớn cũng bị nhiễm phèn, nhiễm bẩn, đá chạy ép nên độ xốp lớn, khả năng giữ lạnh không tốt. Điều này khiến cho tàu đi đánh bắt hàng tháng khó giữ được cá chất lượng xuất khẩu tươi nguyên con.

Để nâng cao chất lượng sản phẩm cá ngừ sau thu hoạch, ông Nguyễn Văn Việt, một ngư dân huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định đã tiên phong trong việc trang bị hầm hạ nhiệt độ và nâng cấp hầm bảo quản, có vách cách ngăn bằng inox. "Từ khi đầu tư thiết bị trên tàu, chất lượng cá đã tăng. Toàn bộ cá thu hoạch đều được phân cấp sản phẩm loại 1 nên doanh thu tăng hơn trước. Tuy nhiên, giá bán vẫn chưa nổi trội" - Ông Việt chia sẻ.
5qb0_16a-1.JPG
Vận chuyển cá ngừ vào vựa thu mua.

Phó Cục trưởng Cục Khai thác và Bảo vệ nguồn lợi thủy sản Phạm Ngọc Tuấn cho rằng, "Nếu các chủ tàu đồng loạt thực hiện tốt việc sơ chế, bảo quản đúng kỹ thuật, công nghệ sau thu hoạch, chúng ta sẽ tạo được thị trường sản phẩm chất lượng cao. Khi đó, sản phẩm cá ngừ xuất khẩu đạt tiêu chuẩn sashimi sẽ được định giá xứng tầm với chất lượng, cao hơn rất nhiều so với cá ngừ loại 1 hiện nay".

Song, nhiều ngư dân cũng bày tỏ trăn trở, thực tế, đã có một vài chủ tàu tiên phong trong áp dụng phương pháp bảo quản mới, đầu tư từ 200 - 300 triệu đồng cho một quy trình bảo quản, nhưng cá lại được thương lái mua với giá ngang như những người áp dụng kỹ thuật bảo quản lạc hậu. Chính vì vậy, chưa có động lực để tạo sự thay đổi đồng loạt trong nghề này. Mặt khác, mấy năm nay, nghề đang rơi vào giai đoạn khó khăn, "sẽ có nhiều chủ tàu không đủ khả năng tài chính để đầu tư thêm kỹ thuật tiên tiến này, nếu không có sự hỗ trợ vốn vay ưu đãi của Nhà nước" - Ông Phan Thuẫn, Chủ tịch Nghiệp đoàn Nghề cá phường 6, TP Tuy Hòa bộc bạch.

Như vậy, vấn đề đặt ra là đồng thời với xây dựng thương hiệu phải có phương thức quảng bá sản phẩm, giới thiệu thị trường và xem xét các cơ chế, chính sách ưu đãi để hỗ trợ ngư dân đầu tư, cải tạo trang thiết bị, công cụ nhằm tạo ra bước đột phá cho nghề. Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thủy sản Nguyễn Ngọc Oai nhấn mạnh: "Những yếu kém của hoạt động khai thác, chế biến, bảo quản, tiêu thụ cá ngừ đại dương phải được khắc phục tích cực. Bởi hạn chế đó không chỉ làm nguồn lợi cá ngừ khai thác bị thất thoát, hiệu quả sản xuất giảm thấp mà uy tín, thương hiệu cá ngừ Việt Nam cũng bị ảnh hưởng theo. Điều đó sẽ làm cá ngừ của ta giảm khả năng cạnh tranh trên các thị trường xuất khẩu, ngư dân trong nghề không thể vươn lên làm giàu và yên tâm bám biển...".

Phương Oanh