Thứ 5, 23/05/2019, 13:49 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

Khi tiếng trống, chiêng lặng dần...

02/11/2017 - 13:37

Biên phòng - Trong văn hóa lễ hội của dân tộc Cơ Tu (ở tỉnh Quảng Nam), tiếng trống, chiêng không thể thiếu, nó là phần khai hội và kết hội quan trọng của lễ nghi. Thế nhưng hiện nay, số người biết sử dụng trống, chiêng, nhất là chiêng, thanh la (Cơ Bhoor) còn rất ít, đặc biệt trong thế hệ trẻ.

p763_9a
Đội trống chiêng nhí thôn Bhơ Hôồng, xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, Quảng Nam. Ảnh: Briu Quân

Nguy cơ lặng dần nhịp chiêng

Theo tìm hiểu, mỗi khi làng có hội, đồng bào Cơ Tu phân công người đánh trống, đánh chiêng để các mẹ già, chị em nữ múa da dá, những chàng trai còn lại tham gia múa điệu tân tung, quay quanh cột x’nur. Nhịp trống, chiêng có nhiều điệu, trong đó có nhịp điệu tân tung - da dá, pr’lư, tr’ghếch... Trước đây, theo quan niệm chung của cộng đồng làng, trống, chiêng là báu vật của làng, được cất giữ tại gươl (nhà rông), nghiêm cấm đánh trống, gõ chiêng khi không có hội làng, ai đã phạm lệ làng thì tự giác mang heo nhà vào gươl tạ lỗi (tục này hiện nay ở một vài nơi vẫn còn duy trì, chủ yếu những làng ở xa, nơi hẻo lánh). Những người trẻ tuổi thì tuyệt đối không được sờ mó đến báu vật của làng, dễ bị thần linh quở mắng, gây ngứa ngáy toàn thân. Bởi vậy, việc trực tiếp đánh trống, gõ chiêng chỉ dành cho người lớn tuổi, có kinh nghiệm, biết vận dụng hài hòa nhịp điệu giữa trống và chiêng để có tiết tấu sôi nổi, du dương, trầm hùng, vang vọng khắp núi rừng.

Ngày nay, tiếng trống, nhịp chiêng vẫn được đồng bào Cơ Tu duy trì trong các lễ hội của làng, hộ gia đình, chủ yếu lễ đâm trâu cúng đất làng, cưới hỏi, thăm thân. Tiếng trống, nhịp chiêng vẫn thế, không thay đổi. Nhưng, người đánh trống, gõ chiêng và âm sắc của nó không còn như xưa, đã thiếu đi âm vọng của núi rừng, sánh bằng thôn này bản kia. Đã mất đi một thế hệ gạo cội vốn am hiểu tường tận nhịp điệu trống chiêng của dân tộc Cơ Tu.

Trong một lần dự lễ mừng gươl mới ở một thôn của huyện miền núi Đông Giang (Quảng Nam), tôi thấy đội trống chiêng không phải là thanh niên của làng. Đem thắc mắc này trao đổi với trưởng làng, được ông cho tôi biết: Thế hệ trẻ bây giờ không ai biết đánh trống, chiêng nên phải nhờ người làng bên cạnh qua đánh giúp. Một phần do trống, chiêng trong làng không ai có, phải đi mượn, người lớn cũng không ai chịu khó làm trống, chỉnh chiêng như trước đây để truyền dạy cho thế hệ trẻ sau này.

Trong thời gian gần đây, trên mạng xã hội Facebook lan truyền video quay cảnh đồng bào Cơ Tu ở một huyện miền núi của Quảng Nam tổ chức múa tân tung - da dá. Theo dõi đoạn video, không ít người bình luận, chê trách khi trống, chiêng được thay bằng thùng đựng sơn, thau nhôm, nồi nấu cơm đánh cho có tiếng, múa cười nghiêng ngả quanh cột x’nur. Đoạn video “nói” rõ thực trạng tại các thôn của đồng bào Cơ Tu thiếu đi nhạc cụ trống, chiêng, thanh la; đồng bào dường như không ai còn mặn mà đến loại hình sinh hoạt cộng đồng này. Khi cái trống, cái chiêng không còn tồn tại thì điệu múa tân tung - da dá, vốn được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cũng sẽ lịm tắt dần.

Cứu lấy vẫn còn kịp...

Trước thực trạng trên, các cấp chính quyền huyện và xã ở các huyện miền núi có đồng bào Cơ Tu sinh sống cũng đã ra sức giữ gìn và phát huy loại hình văn hóa quý giá này, nhưng chỉ dừng lại tại các cuộc họp, văn bản chỉ đạo chung chung, thậm chí trong chiến lược phát triển chung của xã hội ít được ưu tiên chú trọng lĩnh vực văn hóa, trong đó có văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số. Riêng trống, chiêng chủ yếu được những người dân sẵn có giữ gìn, tự phát huy. Những thôn không có thì mượn, nhưng ít được bằng lòng của gia chủ vì họ sợ làm hỏng.

Ở huyện biên giới Tây Giang, một số trường học đã thành lập đội trống chiêng do các em học sinh tập luyện, biểu diễn, chưa có ai đứng ra hướng dẫn, truyền dạy thường xuyên nên việc tập luyện cũng rời rạc, lúc có lúc không. Xã Lăng (huyện Tây Giang), thôn Bhơ Hôồng (xã Sông Kôn, huyện Đông Giang) cũng thành lập đội múa trống chiêng nhí, trực tiếp tham gia biểu diễn tại các lễ hội của xã và huyện, thu hút đông đảo người dân đến xem và cổ vũ.

Miền núi mùa này đang mùa thăm thân (r’dáo), tiếng trống, chiêng luôn rộn ràng mừng đãi khách thăm nhà. Đó là những âm thanh được phát ra từ bàn tay cằn cỗi năm tháng của các cụ già. Còn đám thanh niên trai làng thì chúc tụng nhau bằng những tiếng hô không “dài hơn sải tay” của già làng, bỏ quên cái du dương, bay bổng, rộn rã của nhịp trống chiêng hội làng.

Trước nguy cơ mai một dần tiếng trống, nhịp chiêng, chính quyền địa phương các cấp cần có cái nhìn sâu hơn trong chuỗi phát triển xã hội hiện nay về lĩnh vực văn hóa, nhất là văn hóa phi vật thể, cái không thể để mất đi mà cần phải nâng niu chắt chiu, gìn giữ theo năm tháng. Trong di sản múa tân tung - da dá, nếu không có cách tiếp cận và định hướng giữ gìn, phát triển, thì chắc chắn cái trống, cái chiêng cũng sẽ bị thay thế bằng những thau nhôm, thùng sơn vứt bỏ, để rồi thế hệ trẻ cũng chẳng có cơ hội “giáp mặt” dụng cụ trống, chiêng trên gươl làng và cả người lớn tuổi cũng chẳng ai còn quở mắng chúng như ngày nào...

Briu Quân