Thứ 3, 20/08/2019, 18:47 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

"Gỡ vướng" cho chuỗi giá trị cá ngừ đại dương

04/08/2015 - 15:44

Biên phòng - Vừa qua, các nhà quản lý, doanh nghiệp, ngư dân và lãnh đạo 3 tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa đã tổ chức bàn thảo, chia sẻ cách tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc bước đầu thực hiện Đề án "Thí điểm sản xuất cá ngừ đại dương theo chuỗi" nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, tăng thu nhập cho ngư dân.

rtsc_14b-1.JPG
Thu mua cá ngừ đại dương tại cảng cá Quy Nhơn. Ảnh: Phương Oanh
 
Lúng túng vươn tới chuyên nghiệp

Tháng 8-2014, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phê duyệt Đề án thí điểm chuỗi giá trị cá ngừ đại dương và giao cho 3 tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa thực hiện. Ngay sau đó, từng địa phương đã vào cuộc để tổ chức thực hiện, với nhiều giải pháp như hợp tác quốc tế, chuyển giao công nghệ, đào tạo nghề, trang bị kỹ thuật khai thác, hình thành tổ, đội, nâng cấp phương tiện. Đáng nói, việc gắn kết làm ăn giữa ngư dân với doanh nghiệp, xây dựng chuỗi liên kết giá trị cá ngừ đã được các địa phương triển khai quyết liệt, bước đầu đem lại những thay đổi rõ nét về phương thức làm ăn.

Các doanh nghiệp thu mua có sự gắn kết với ngư dân trong từng chuyến khai thác, xây dựng cam kết hỗ trợ công nghệ và thu mua sản phẩm. Với sự "trợ lực" của doanh nghiệp, ngành chức năng, một số ngư dân được tiếp cận thiết bị khai thác mới, được đào tạo và cam kết thực hiện khai thác theo yêu cầu kỹ thuật giữ chất lượng sản phẩm. Công ty cam kết thu mua cá giá cao hơn thị trường cho ngư dân.

Tuy nhiên, việc chuyển cách khai thác từ tự phát sang khai thác theo chuỗi giá trị còn khá mới lạ. Ngư dân chỉ được tập huấn cấp tốc nên sử dụng công cụ, thiết bị kỹ thuật mới còn khá lúng túng. Mặt khác, "Hầm tàu vỏ gỗ để ướp cá (phần đông ngư dân đang sử dụng) hiện đều không đảm bảo độ lạnh để giữ chất lượng cá. Một số tàu đóng mới cũng chỉ cải tiến bước đầu về hầm bảo quản, chưa đổi mới về công nghệ khai thác. Công nghệ dự báo ngư trường chưa đáp ứng được nhu cầu sản xuất của ngư dân"- Ông Vũ Hoàng Quang, Giám đốc Công ty Tư vấn đóng tàu Việt Nhật phân tích.

Mặt khác, "mắc xích" trong chuỗi liên kết này vẫn chưa được giải quyết dứt điểm, đó là chuyện giá mua bán sản phẩm cá ngừ. Tình trạng ngư dân chê chủ vựa, doanh nghiệp mua cá giá thấp, doanh nghiệp than phiền ngư dân không tuân thủ đúng kỹ thuật, bỏ qua nhiều công đoạn trong quy trình khai thác và bảo quản khiến chất lượng cá giảm thấp.

Theo số liệu thống kê từ 3 tỉnh, sản lượng cá ngừ vây vàng, mắt to, 6 tháng đầu năm nay chỉ đạt 9.800 tấn, so với cùng kỳ năm ngoái giảm mạnh. Trong đó Bình Định đạt 4.200 tấn, giảm 3,8%; Khánh Hòa 2.300 tấn, giảm 3,5%; Phú Yên 3.240 tấn, giảm 7,5%. Chỉ 70% tàu khai thác cá ngừ có lãi ít, 30% bị lỗ vốn. "Việc phát triển phương tiện một cách ào ạt khiến cho cường lực khai thác khó kiểm soát, ảnh hưởng việc phát triển đàn cá. Bên cạnh đó, hiện tượng nắng nóng do El Nino và biến đổi khí hậu vừa qua đã làm nhiệt độ mặt nước biển ở Thái Bình Dương nóng lên, đàn cá ngừ đã di chuyển qua các ngư trường vùng biển lạnh nên nhiều chuyến đánh bắt không hiệu quả", ông Nguyễn Viết Mạnh, Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ & Hợp tác quốc tế thuộc Tổng cục Thủy sản nhận định.

Mấu chốt là đồng vốn

Là doanh nghiệp thủy sản đầu tiên tham gia liên kết chuỗi giá trị, bà Cao Thị Kim Lan, Giám đốc Công ty cổ phần Thủy sản Bình Định cho biết, chi phí vận chuyển một chuyến xuất khẩu cá tươi sang Nhật Bản rất cao, chiếm đến 60% tổng trị giá sản phẩm. Hiện, mô hình chỉ có 5 phương tiện đánh bắt theo thiết bị, công nghệ mới, do đó sản lượng cá đạt phẩm cấp cao không nhiều. Điều đáng nói, "tư duy kiếm sản lượng vẫn bao trùm, ngư dân ít quan tâm đến chất lượng nên không chú trọng làm đúng quy trình đánh bắt của thiết bị mới.

Do vậy, phần nhiều là sản phẩm kém chất lượng, Nhật Bản không chấp nhận". Cũng theo bà Lan, sau khi tham gia mô hình, công ty đã đóng hai chuyến cá với 16 con, xuất khẩu hàng ăn tươi sashami qua Nhật. Song, khi lên sàn đấu giá, đã có nhiều con bị loại vì không đạt phẩm cấp, thậm chí có con bị liệt vào hàng mua xô với giá khoảng 250 yên/kg, tức chỉ 50.000 đồng/kg. "Thương vụ này, tính tiền máy bay, lưu kho, vận chuyển... doanh nghiệp bị lỗ nặng" - Bà Lan bộc bạch.

Ông Vũ Hoàng Quang chia sẻ: Với tư cách một doanh nghiệp, để thẩm định hiệu quả của mô hình liên kết chuỗi trên cơ sở sử dụng phương tiện, thiết bị công nghệ và quy trình đánh bắt hiện đại, ông đã tổ chức đội tàu đánh bắt gồm 10 tàu, dưới sự điều hành, hỗ trợ trực tiếp của doanh nghiệp từ nguồn vốn, phương pháp đánh bắt, đến thông tin dự báo ngư trường. Đội tàu đi 10 chuyến biển và đã mang lại kết quả rất khả quan. Sản phẩm từ những chuyến biển này luôn bán được với giá xuất khẩu ăn tươi sashami.

Ông Quang đúc kết, "Với loại tàu vỏ gỗ mà ngư dân đang sử dụng phổ biến, từ hầm bảo quản sản phẩm đến quy trình sơ chế cá đều không đảm bảo tiêu chuẩn nên cá thu hoạch về lẽ ra phải bán được 195 ngàn đồng/kg để xuất khẩu tươi sang Nhật, thì ngư dân chỉ được giá 73.000 đồng/kg. Đa phần cá đánh bắt về không đảm bảo chất lượng nên nhà máy mua đồng giá. Điều này cho thấy, các chủ tàu không tập trung hoàn thiện khâu sơ chế, bảo quản mà chỉ chú trọng gia tăng sản lượng khai thác, như vậy họ mãi còn trong cái vòng luẩn quẩn. Thực tế cũng cho thấy, số tàu đánh bắt đủ sản lượng để có lãi rất ít, hiệu quả không cao, thậm chí có nguy cơ thua lỗ buộc phải ngưng hoạt động". 

Như vậy, để tăng thu nhập từ nghề, thay vì tập trung gia tăng sản lượng, ngư dân phải đầu tư để nâng cao chất lượng sản phẩm. Sản xuất cá ngừ đại dương theo mô hình chuỗi giá trị vẫn là đích hướng tới trong mục tiêu nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm nhằm tăng thu nhập, nâng cao đời sống cho ngư dân. Điều mấu chốt là phải xây dựng thương hiệu bằng chất lượng sản phẩm, trên cơ sở tạo sự đồng bộ, thống nhất trong tất cả ngư dân làm nghề.

Ông Lê Tấn Hồng (phường Phú Đông, TP Tuy Hòa), chủ một phương tiện đang tham gia mô hình liên kết với doanh nghiệp Bá Hải cho biết: Năm 2014, sau khi xây dựng mô hình liên kết với 70 chủ phương tiện, doanh nghiệp Bá Hải đã đặt hàng với một cơ sở nghiên cứu khoa học làm bộ công cụ gây tê cá ngừ với mục đích giữ cá không bị giảm chất lượng sau khi đánh bắt.

Theo đề nghị của doanh nghiệp, ông Hồng đã nhận thí điểm trên phương tiện mình. "Chuyến biển thử nghiệm thiết bị gây tê cá ngừ chỉ mất 11 ngày, cả đi và về trong điều kiện sóng to gió lớn, nhưng tôi câu được 5 con cá ngừ đại dương với trọng lượng 340kg. Sử dụng thiết bị gây tê giúp cho việc đánh bắt nhẹ nhàng hơn, cá đem lên không có tình trạng bị nát thịt chỗ gần xương như lâu nay "- Ông Hồng nói. Ông Hồng còn cho biết thêm, tất cả số cá câu được đều đạt chất lượng hàng cá tươi sống, xuất khẩu và được Công ty cổ phần Bá Hải mua với giá 190.000 đồng/kg. Trong khi cá ngừ do các ngư dân khác câu được cùng thời điểm chỉ bán được 115.000 đồng/kg.

Như vậy, một trong những cái cần tháo gỡ ngay lúc này là nguồn vốn. Việc chuyển từ nghề cá nhân dân sang nghề cá hiện đại, thực hiện mô hình chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng sản phẩm cá ngừ rất cần có vốn lớn để đầu tư, phát triển trang thiết bị, phương tiện. Theo các doanh nghiệp và ngư dân, dù ấp ủ nhiều dự định phát triển, họ vẫn phải bó tay, bởi chưa "trả hết" khoản nợ vay ngân hàng từ trước nên không thể tiếp cận được vốn vay của Nghị định 67.

Để gỡ vướng cho mô hình chuỗi giá trị cá ngừ trong lúc này, ông Vũ Văn Tám, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhấn mạnh, yêu cầu Tổng cục Thủy sản tham mưu cho Bộ có văn bản gửi Thống đốc Ngân hàng Nhà nước về vấn đề vay vốn lưu động ngắn hạn cho ngư dân tham gia chuỗi liên kết. Thời gian tới, Tổng cục Thủy sản phối hợp với các tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa hỗ trợ các doanh nghiệp, ngư dân về chuyển giao công nghệ mới trong khai thác, sơ chế, bảo quản, vận chuyển, chế biến cá ngừ; hoàn thiện phê duyệt Trung tâm nghề cá lớn tại Khánh Hòa và các dự án cảng cá ngừ chuyên dụng tại Bình Định và Phú Yên. Bên cạnh đó, Tổng cục Thủy sản cần hỗ trợ cho các địa phương trong hợp tác quốc tế lĩnh vực khai thác, chế biến, thị trường đối với cá ngừ đại dương; Viện Nghiên cứu hải sản tăng cường nghiên cứu ngư trường để dự báo và phổ biến cho ngư dân.

Hiện, 3 tỉnh Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa có 2.826 tàu công suất từ 250 đến 800 mã lực, với gần 30.000 ngư dân tham gia khai thác cá ngừ đại dương ở khu vực quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và các vùng biển xa bờ của Tổ quốc. Sản lượng khai thác cá ngừ đại dương hằng năm từ 15.000 đến 20.000 tấn. Cùng với cá ba sa và tôm, cá ngừ đại dương là một trong 3 mặt hàng xuất khẩu chủ lực của ngành thủy sản nước ta, là đặc sản chiến lược của vùng biển Việt Nam với kim ngạch xuất khẩu trên 500 triệu USD/năm.

Phương Oanh