Thứ 3, 26/03/2019, 17:09 (GMT+7) Đường dây nóng : (024) 39364407(116) - 091.2011.882

Độc đáo nghề làm ngói âm dương

28/12/2015 - 14:59

Biên phòng - Trong khi nhiều người khác lo lắng về sự sống còn của nghề truyền thống mà mình theo đuổi giữa một cuộc sống ngày càng hiện đại, thì anh Nguyễn Văn Toàn, nhà ở thôn Tân Sơn, xã Quỳnh Sơn (huyện miền núi Bắc Sơn, Lạng Sơn) vẫn ung dung, tự tại khi nói về nghề sản xuất ngói âm dương vốn đã tồn tại hàng trăm năm tại mảnh đất địa đầu này. "Một viên ngói do người thợ làm ra theo lối truyền thống ở Quỳnh Sơn phải qua nhiều công đoạn, với thời gian từ 3-4 tháng mới hoàn thiện sản phẩm. Chính những người thợ thủ công có tay nghề cao đã làm cho tiếng tăm của sản phẩm ngói âm dương ngày càng lan xa..." - anh Toàn khẳng định.

ip5d_21b-1.jpg
Sau khi ra khuôn, ngói được phơi khô, chuẩn bị cho công đoạn nung.
Ảnh: Hoàng Phương Uyên
 
Không chê vào đâu được

Chúng tôi có mặt ở nhà anh Toàn, đúng lúc gia chủ vừa hoàn tất một hợp đồng bán ngói cho một vị khách từ dưới Bắc Giang lên đặt hàng. Trao đổi với chúng tôi, vị khách - tên là Mai Văn Tuấn, chia sẻ: "Tôi là một chủ thầu xây dựng. Sở dĩ phải đích thân lặn lội lên đây, mua đúng sản phẩm ngói truyền thống Quỳnh Sơn vì một khách hàng của tôi yêu cầu như vậy. Giá đắt hơn loại ngói làm bằng máy móc hiện đại, nhưng đảm bảo về chất lượng cũng như yêu cầu mỹ thuật. Chỉ cần nhìn qua, đã thấy những viên ngói do chính bàn tay người thợ Quỳnh Sơn thực hiện, từ độ bóng cho đến nét gờ, chất liệu... không chê vào đâu được...".

Cùng với anh Toàn, chúng tôi theo chuyến xe ba gác chở đất sét làm ngói về phía lò nung ở rìa đất cuối thôn. Chia sẻ về cái nghề khá đặc thù này, anh Toàn cho biết, ngói âm dương - loại vật liệu lợp nhà được đồng bào các dân tộc Dao, Tày, Nùng ở Lạng Sơn nói riêng, vùng miền núi phía Bắc nói chung rất ưa thích. "Do ngói âm dương có đặc điểm cách nhiệt tốt, cho nên các ngôi nhà được lợp bằng loại ngói này, mùa hè thì mát mẻ, mùa đông rất ấm áp. Vì thế, hiện nay, không chỉ đồng bào các dân tộc trên địa bàn mà rất nhiều khách hàng dưới thành phố, thị xã, khi cất nhà thường tìm đến Quỳnh Sơn đặt hàng...".

Cũng theo anh Toàn, đất sét ở Quỳnh Sơn có màu tro hoặc màu vàng nâu, sau khi nhào kỹ thì có độ mịn, dẻo và dai rất cao. Điều đặc biệt của nghề ngói truyền thống nơi đây là, công cụ trộn đất sét không có máy móc nào có thể thay thế được ngoài đôi chân và hai bàn tay, ngay công đoạn luyện đất đòi hỏi mất rất nhiều thời gian. Đất sau khi được tập kết về, được nhào kỹ với nước để loại tạp chất, ủ kỹ chừng một tháng, sau đó vun vào thành đống, rồi dùng chân đạp, dùng kéo cắt, "vật" thật đều cho đến khi đất nhuyễn.

Tiếp đến, người thợ cho vào khuôn (đã được tráng một lớp tro tán mịn chất dính) rồi cắt phần thừa, sau đó đem đi phơi. "Riêng thời gian phơi cũng phải mất từ 30-50 ngày, ngói mới đủ khô để đem nung trong lò. Trung bình, mỗi lò, tùy theo thể tích lớn nhỏ có thể chứa dăm, bảy chục nghìn viên. Một điều đặc biệt tạo nên chất lượng "có một không hai" của ngói âm dương Quỳnh Sơn là lò nung được đốt bằng củi và quá trình nung diễn ra liên tục 10 ngày 10 đêm..." - anh Toàn tiết lộ với chúng tôi.

Những nỗi niềm trăn trở

Muốn làm ra một viên ngói âm dương, phải tuân theo các công đoạn 100% thủ công, cho nên đòi hỏi những người làm nghề phải có kinh nghiệm, bí quyết riêng. Không những vậy, họ phải thật sự say sưa với nghề. Ông Dương Văn Hồng, Trưởng thôn Nà Riềng 2, xã Quỳnh Sơn cho biết, công việc tuy vất vả, thu nhập không cao so với công sức bỏ ra, nhưng những người thợ làm nghề ngói ở vùng đất này vẫn xem đây là "nghề máu thịt" do cha ông truyền lại và họ tin rằng, nhờ tình yêu của dân làng nghề, ngói âm dương sẽ không bao giờ "chết".

"Khi mới bốn, năm tuổi, món đồ chơi đầu tiên mà tôi có được là một nắm đất đã được luyện kỹ để làm ngói âm dương. Rồi như một định mệnh, nghề làm ngói của quê hương đã hun đúc trong người làng nghề chúng tôi một tình cảm máu thịt khó có thể dứt ra..." - ông Hồng tâm sự.

mihq_21a-1.jpg
Công đoạn luyện đất đòi hỏi công phu và mất rất nhiều thời gian.
Ảnh: Hoàng Phương Uyên
 
Cũng theo ông Hồng, khi xưa, tại các lò ngói ở Quỳnh Sơn, già, trẻ, gái, trai... đều miệt mài với nghề, bởi ngói âm dương lúc đó được xem là một mặt hàng xây dựng "hút hàng" mang lại thu nhập cao. Cứ vào dịp tháng 10, tháng 11 âm lịch hằng năm, thợ làm ngói ngày đêm bò ra làm cũng không hết việc, vì thời gian này, đồng bào các dân tộc thường dựng nhà mới. Có một điều đáng mừng hiện nay là, mặc dù có hàng trăm loại ngói được sản xuất bằng công nghệ hiện đại xuất hiện trên thị trường, nghề làm ngói âm dương ở Quỳnh Sơn vẫn khẳng định được giá trị của mình.

Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là những khó khăn trong sản xuất đối với các lò ngói âm dương không hiện hữu. "Với thời giá nguyên liệu như củi, đất sét và công lao động hiện nay, trung bình một hộ sản xuất ngói âm dương cố lắm cũng chỉ đạt mức thu nhập từ 60-80 triệu đồng mỗi năm. Điều lo lắng nhất của chúng tôi là chất đốt, nguồn đất sét sẽ ngày càng cạn kiệt, trong khi chưa tìm ra nguồn vật liệu thay thế. Đấy là chưa kể đến việc bọn trẻ địa phương bây giờ ít mặn mà với nghề..." - ông Nguyễn Văn Khương, một thợ làm ngói âm dương giàu kinh nghiệm bày tỏ nỗi trăn trở...

... Mấy chục năm gắn bó với nghề làm ngói âm dương, đôi bàn tay ông Hồng, ông Khương, anh Toàn và những người làm nghề ở Quỳnh Sơn trở nên chai sần, thô ráp. Cũng ngần ấy năm, họ từng chứng kiến nhiều tên tuổi thợ kỹ thuật cao hiện còn được nhiều thế hệ sau theo học. Những viên ngói do họ làm ra có thể sử dụng hàng trăm năm vẫn "trơ gan cùng tuế nguyệt". Mong mỏi của họ cùng lớp hậu thế sau này là nghề ngói âm dương được các cơ quan, ban ngành chức năng quan tâm, hỗ trợ để mai này, nét văn hóa truyền thống độc đáo của những viên ngói âm dương còn hiển hiện trong những ngôi nhà sàn, hay những ngôi nhà trình tường độc đáo.

Hoàng Phương Uyên